ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থা আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ একত্ৰীকৰণ

 ড° অনিল চন্দ্ৰ বৰা

 

একবিংশ শতিকাত মানুহে অভূতপূৰ্ব প্ৰযুক্তিগত উন্নতি লাভ কৰিছে৷ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, মেশ্বিন লাৰ্নিং, ক্লাউড কম্পিউটিং, জৈৱ প্ৰযুক্তি, ভাৰ্চুৱেল ৰিয়েলিটি আৰু ডিজিটেল যোগাযোগে মানৱ জীৱনক দ্ৰুতগতিত নতুন ৰূপ দিছে৷ একে সময়তে সমগ্ৰ বিশ্বতে এই উপলব্ধি বাঢ়িছে যে আধুনিক সভ্যতাই বৈজ্ঞানিক জয়লাভৰ পিছতো পৰিৱেশগত ভাৰসাম্যহীনতা, নৈতিক সংকট, মানসিক অশান্তি আৰু সাংস্কৃতিক বিচ্ছিন্নতাৰ সন্মুখীন হৈছে৷ এই প্ৰেক্ষাপটত দৰ্শন, গণিত, চিকিৎসা, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, কৃষি, ভাষাবিজ্ঞান, স্থাপত্য, পৰিৱেশ, নৈতিকতা আৰু সামগ্ৰিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ সঞ্চিত প্ৰজ্ঞাক সন্নিৱিষ্ট কৰা ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থা (IKS) পুনৰ বিকল্প জ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থল হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে৷

এই সভ্যতাৰ শক্তিক স্বীকৃতি দি ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ এ ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাক শিক্ষা, গৱেষণা আৰু উদ্ভাৱনত অন্তৰ্ভুক্ত আৰু পুনৰুজ্জীৱিতকৰণৰ তীব্ৰ পোষকতা কৰিছে৷ প্ৰযুক্তি দ্বাৰা প্ৰসাৰ, ডিজিটেল আৰ্কাইভিং আৰু এআই সমৰ্থিত পাঠ্যক্ৰমৰ বিকাশে এই প্ৰক্ৰিয়া খৰতকীয়া কৰিব৷ কিন্তু প্ৰশ্ন হ’ল ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাক আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সৈতে কেনেকৈ অৰ্থপূৰ্ণভাৱে একত্ৰিত কৰিব পাৰি৷ 

ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থা মানেনো কি?

ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থা কেৱল শাস্ত্ৰ বা ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ মাজতে আবদ্ধ হৈ থকা নাই৷ ই হৈছে যুগ যুগ ধৰি পৰ্যৱেক্ষণ, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা, যুক্তি আৰু আধ্যাত্মিক অন্তৰ্দৃষ্টিৰ দ্বাৰা বিকশিত হোৱা থলুৱা জ্ঞানৰ এক ব্যাপক সমষ্টি৷ ইয়াত আয়ুৰ্বেদৰ প্ৰতিৰোধমূলক স্বাস্থ্যসেৱা, যোগৰ মনো-শাৰীৰিক শাখা, বৈদিক গণিত, পাণিনীয় ব্যাকৰণৰ ভাষিক নিখুঁততা, প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, জল সংৰক্ষণ পদ্ধতি, কৃষি পদ্ধতি, ধাতুবিদ্যা, নৈতিকতাৰ জ্ঞান আৰু সম্প্ৰদায়কেন্দ্ৰিক শিক্ষণ পৰম্পৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে৷

ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থা আধুনিক জ্ঞানৰ দৰে খণ্ডিত নহয়, ই সামগ্ৰিক, আন্তঃশাখাযুক্ত আৰু গভীৰভাৱে মূল্যবোধমুখী৷ এই ব্যৱস্থাই মানুহ, সমাজ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত সমন্বয় বিচাৰে৷ এই সামগ্ৰিক বিশ্বদৃষ্টিভংগীয়ে আজিৰ জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, মানসিক চাপৰ বিকাৰ, আৰু নৈতিক বিভ্ৰান্তিৰ যুগত ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাক অতি প্ৰাসংগিক কৰি তুলিছে৷ 

ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাৰ বাবে আধুনিক প্ৰযুক্তি কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ ?

দীৰ্ঘদিন ধৰি ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থা পাণ্ডুলিপি, মৌখিক পৰম্পৰা, আঞ্চলিক ভাষা আৰু বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ বিভিন্ন প্ৰথাৰ মাজত আবদ্ধ হৈ থাকিল৷ এই জ্ঞানৰ বহুখিনি ডিজিটেল মাধ্যমৰ প্ৰতি অভ্যস্ত নৱপ্ৰজন্মৰ বাবে দুৰ্গম আছিল৷ ইয়াতেই নিহিত হৈ আছে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তনশীল ভূমিকা৷

ডিজিটেল প্ৰযুক্তিয়ে উচ্চ ৰিজ’লিউশ্বন স্কেনিং আৰু ক্লাউড ষ্ট’ৰেজৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন পাণ্ডুলিপিসমূহক ভৌতিক ক্ষয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব পাৰে৷ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাই সংস্কৃত, পালি, প্ৰাকৃত আৰু আঞ্চলিক গ্ৰন্থসমূহৰ লিপিবদ্ধকৰণ, অনুবাদ আৰু অৰ্থ নিৰ্ণয় কৰাত সহায় কৰিব পাৰে৷ বিগ ডাটা বিশ্লেষণে পৰম্পৰাগত ঔষধি দাবীক সমসাময়িক ক্লিনিকেল প্ৰমাণৰ সৈতে তুলনা কৰিব পাৰে৷ ভাৰ্চুৱেল পৰীক্ষাগাৰত প্ৰাচীন স্থাপত্য নীতি, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ গণনা বা বৈদিক গাণিতিক কৌশল প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰি৷ অনলাইন শিক্ষণ মঞ্চই ভৌগোলিক বাধা নেওচি যোগ, আয়ুৰ্বেদ, ভাৰতীয় যুক্তি আৰু ধ্ৰুপদী বিজ্ঞানক সমগ্ৰ বিশ্বত জনাজাত কৰি তুলিব পাৰে৷ ভাৰতৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহে এতিয়া মূলসুঁতিৰ পাঠ্যক্ৰমত ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাৰ মডিউলৰ সৈতে এআই সাক্ষৰতাক সংযুক্ত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে, যিয়ে নতুন শৈক্ষিক পৰিৱৰ্তনৰ সংকেত দিছে৷ প্ৰযুক্তি কেৱল সংৰক্ষণৰ আহিলা নহয় বৰঞ্চ পুনৰ ব্যাখ্যা, বৈধতা আৰু বিশ্বব্যাপী প্ৰচাৰৰ আহিলা হৈ পৰে৷

একত্ৰীকৰণৰ প্ৰধান সম্ভাৱনা

১/ বিপন্ন জ্ঞান ঐতিহ্য সংৰক্ষণ

আমাৰ হাজাৰ হাজাৰ পাণ্ডুলিপি, লোকপ্ৰথা আৰু মৌখিক আখ্যান বিলুপ্তিৰ পথত৷ ডিজিটেল আৰ্কাইভিং, মেটাডাটা টেগিং, ভাষা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু ভাৰ্চুৱেল ভঁৰালসমূহে এই সম্পদসমূহ স্থায়ীভাৱে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে৷ প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত আমি থলুৱা প্ৰজ্ঞাৰ শাৰীৰিক অৱনতি বা আঞ্চলিক বিচ্ছিন্নতা নিৰ্মূল কৰিব পাৰোঁ৷

২/ বিশ্বব্যাপী অভিগম্যতা আৰু গণতান্ত্ৰিককৰণ

পৰম্পৰাগতভাৱে ভাৰতীয় জ্ঞানৰ সুবিধা পণ্ডিত, মঠ বা স্থানীয় অনুশীলনকাৰীৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল৷ শিক্ষামূলক এপ, প’ডকাষ্ট, ডিজিটেল পুথিভঁৰাল আৰু এ আই টিউটৰৰ জৰিয়তে সুদূৰ গাঁৱত বহি থকা ছাত্ৰ বা ইউৰোপৰ কোনো গৱেষকে ভাৰতীয় দৰ্শন, জ্যোতিষ, আয়ুৰ্বেদ বা বৈদিক গণিত সমান সহজে অধ্যয়ন কৰিব পাৰে৷

৩/ বৈজ্ঞানিক বৈধকৰণ আৰু গৱেষণা উদ্ভাৱন

আধুনিক বৈজ্ঞানিক কাঠামোত উপস্থাপন নকৰাৰ বাবে বহুতো পৰম্পৰাগত পদ্ধতি অৱহেলাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল৷ প্ৰযুক্তিয়ে অনুকৰণ, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা, পৰিসংখ্যা পৰীক্ষণ আৰু আন্তঃশাখা গৱেষণাৰ সুবিধা দিয়ে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, আয়ুৰ্বেদত নথিভুক্ত ঔষধি উদ্ভিদসমূহ জৈৱ তথ্যবিজ্ঞানৰ জৰিয়তে পৰীক্ষা কৰিব পাৰি; প্ৰাচীন জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাসমূহ ভূ-স্থানীয় আৰ্হিৰ জৰিয়তে অধ্যয়ন কৰিব পাৰি; পৰম্পৰাগত পৰিৱেশ প্ৰজ্ঞাই জলবায়ু-স্থিতিস্থাপক কৃষিক অৱগত কৰিব পাৰে৷

৪/ বহুভাষিক শিক্ষণৰ প্ৰসাৰ

মেশ্বিন  অনুবাদ, বাক্য চিনাক্তকৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক ভাষা প্ৰক্ৰিয়াকৰণে আধুনিক ভাৰতীয় ভাষা আৰু ইংৰাজীত ধ্ৰুপদী গ্ৰন্থসমূহ উপলব্ধ কৰি তুলিব পাৰে৷ ভাষিকভাৱে বৈচিত্ৰময় জাতি এটাৰ বাবে এইটো বিশেষভাৱে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ৷ ভাৰতীয় ভাষাত শৈক্ষিক অনুবাদ প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত বৰ্তমান ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পোৱা কথাটোৱে ইয়াৰ সম্ভাৱনীয়তা আৰু শৈক্ষিক সম্প্ৰসাৰিতাৰ প্ৰাসংগিকতা দুয়োটাকে উন্মোচন কৰে৷

৫/ নৈতিকতাভিত্তিক প্ৰযুক্তিগত বিকাশ

হয়তো আটাইতকৈ ডাঙৰ সম্ভাৱনাটো হ’ল প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰত নৈতিকতাৰ দিশ সংযোগ কৰা৷ আধুনিক বিজ্ঞানে প্ৰায়ে প্ৰশ্ন কৰে, “এইটো কৰিব পাৰিনে?” কিন্তু ভাৰতীয় জ্ঞানে সুধিছে, “এইটো কৰা উচিত নেকি?” ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাক পৰিৱেশ অভিযান্ত্ৰিকী, স্বাস্থ্য বিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰিলে কেৱল দক্ষতাতেই নহয়, মানৱ কল্যাণ, বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু নৈতিক দায়বদ্ধতাযুক্ত প্ৰযুক্তিৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে৷

প্ৰত্যাহ্বান

সম্ভাৱনাবোৰ প্ৰেৰণাদায়ক হ’লেও ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাক আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা কামটো সহজ নহয়৷

১/ প্ৰামাণ্যতা আৰু প্ৰামাণিককৰণৰ সমস্যা

ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাসমূহ বিশাল, স্তৰযুক্ত আৰু প্ৰায়ে একাধিক ব্যাখ্যাযুক্ত৷ অভিজ্ঞতাভিত্তিকভাৱে মূল্যৱান জ্ঞানক চিনাক্ত কৰা, আৰু শৈক্ষিকভাৱে বিশ্বাসযোগ্য মানদণ্ড স্থাপন কৰাটো এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান৷ সমালোচনাত্মক পাণ্ডিত্য অবিহনে কেৱল ডিজিটেলাইজেশ্বনে ভুল তথ্যৰ সূচনা কৰিব পাৰে৷

২/ আন্তঃশাখা বিশেষজ্ঞৰ অভাৱ

সফল সংহতিৰ বাবে প্ৰাচীন গ্ৰন্থ আৰু সমসাময়িক প্ৰযুক্তিগত সঁজুলি দুয়োটাকে বুজি পোৱা পণ্ডিতৰ বাবে প্ৰয়োজন৷ এনে দ্বিভাষিক বৌদ্ধিক দক্ষতা—পৰম্পৰাগতৰ লগতে ডিজিটেল জ্ঞানৰ অধিকাৰী—এতিয়াও দুৰ্লভ৷ প্ৰশিক্ষিত অধ্যাপক আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনিৰ অভাৱক অন্যতম প্ৰধান  বাধা হিচাপে  চিনাক্ত কৰা হৈছে৷

৩/ বাণিজ্যিকীকৰণ আৰু বিকৃতিৰ আশংকা

ডিজিটেলাইজেশ্বনৰ ফলত আমাৰ ভাৰতীয় পবিত্ৰ জ্ঞান ভাণ্ডাৰ বা সম্প্ৰদায়ৰ মালিকানাধীন জ্ঞান বজাৰযোগ্য বিষয়বস্তু, সামগ্ৰী বা অগভীৰ অনলাইন মডিউললৈ হ্ৰাস পোৱাৰ বিপদ আছে৷ যেতিয়া জ্ঞানক প্ৰসংগ অবিহনে পণ্য হিচাপে পৰিগণিত কৰা হয়, তেতিয়া ইয়াৰ দাৰ্শনিক গভীৰতা আৰু সাংস্কৃতিক অখণ্ডতা ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়৷

৪/ বৌদ্ধিক সম্পত্তি আৰু সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰ

বহুতো থলুৱা প্ৰথা ব্যক্তিৰ পৰিৱৰ্তে সামূহিকভাৱে সম্প্ৰদায়ৰ৷ ডিজিটেলাইজ কৰি বিশ্বজুৰি সুলভ কৰি তোলাৰ সময়ত প্ৰশ্ন উত্থাপন হয়: এই জ্ঞানৰ মালিক কোন? ইয়াৰ বাণিজ্যিকীকৰণৰ দ্বাৰা কোন লাভৱান হয়? স্থানীয় ভেষজ চিকিৎসকসকলক কেনেকৈ স্বীকৃতি দিয়া হয়? শক্তিশালী আইনী কাঠামোৰ অবিহনে প্ৰযুক্তিগত সংহতি সাংস্কৃতিক আত্মসাৎৰ আন এটা ৰূপত পৰিণত হ’ব পাৰে৷

৫/ ডিজিটেল ডিভাইড

আন্তঃগাঁথনি থকা ঠাইতহে প্ৰযুক্তিয়ে শক্তিশালীভাৱে কাম কৰিব পাৰে৷ গ্ৰাম্য প্ৰতিষ্ঠান, পৰম্পৰাগত গুৰুকুল, জনজাতীয় জ্ঞানধাৰী আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল শ্ৰেণীত প্ৰায়ে ইণ্টাৰনেট সংযোগ, ডিজিটেল যন্ত্ৰ আৰু কাৰিকৰী সাক্ষৰতাৰ অভাৱ৷ গতিকে অন্তৰ্ভুক্তি সচেতনভাৱে নিশ্চিত নহ’লে সংহতি নগৰকেন্দ্ৰিক হৈ থাকিব পাৰে৷

৬/ মতাদৰ্শগত অপব্যৱহাৰ

আই কে এছক অসমালোচনাত্মক জাতীয়তাবাদ বা ৰোমাণ্টিক নষ্টালজিয়ালৈ হ্ৰাস কৰাৰ বিপদও আছে৷ ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাক কেৱল অতীতক উদযাপন কৰিবলৈ একত্ৰিত কৰা উচিত নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ সৈতে সমালোচনাত্মকভাৱে জড়িত হ’বলৈ, ইয়াক পৰীক্ষা কৰিবলৈ, ইয়াক পুনৰ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ আৰু বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবে ইয়াক গঠনমূলকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ইয়াৰ আলোচনা কৰা দৰকাৰ৷ জ্ঞানক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব লাগিব, শ্লোগানৰ জৰিয়তে জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন আমাৰ লক্ষ্য নহয়৷

দ্য ৱে’ ফৰৱাৰ্ড

অৰ্থপূৰ্ণ সংহতিৰ বাবে ভাৰতক এক সুষম আৰু প্ৰমাণভিত্তিক ৰোডমেপৰ প্ৰয়োজন৷ প্ৰথমতে, পাণ্ডুলিপি, মৌখিক ইতিহাস আৰু পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহৰ পদ্ধতিগত ডিজিটেলাইজেশ্বন আৰু তালিকাভুক্তকৰণ ত্বৰান্বিত কৰিব লাগিব৷ দ্বিতীয়তে, সংস্কৃত পণ্ডিত, বিজ্ঞানী, এ আই অভিযন্তা, ইতিহাসবিদ আৰু চিকিৎসা গৱেষকক একত্ৰিত কৰি আন্তঃশাখা গৱেষণা কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিব লাগে৷ তৃতীয়তে, পাঠ্যক্ৰমৰ ডিজাইনে টোকেন অধ্যায়ৰ বাহিৰলৈ গৈ ব্যৱহাৰিক মডিউল সৃষ্টি কৰিব লাগে য’ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে থলুৱা জ্ঞান অধ্যয়নৰ বাবে প্ৰযুক্তিগত সঁজুলি প্ৰয়োগ কৰে৷ চতুৰ্থতে, স্থানীয় সম্প্ৰদায় আৰু পৰম্পৰাগত অনুশীলনকাৰীসকলক সক্ৰিয় অংশীদাৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিব লাগিব৷ শেষত, একত্ৰীকৰণ বৈজ্ঞানিক স্বভাৱ, নৈতিক সংবেদনশীলতা আৰু সাংস্কৃতিক নম্ৰতাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হ’ব লাগে৷

ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাৰ সৈতে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ একত্ৰীকৰণ সমসাময়িক ভাৰতৰ অন্যতম আশাব্যঞ্জক বৌদ্ধিক প্ৰকল্প৷ ই প্ৰাচীন প্ৰজ্ঞা সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে, আধুনিক গৱেষণা সমৃদ্ধ কৰিব পাৰে, বহনক্ষম উন্নয়নক প্ৰসাৰিত কৰিব পাৰে, প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতি মানৱীয় কৰি তুলিব পাৰে আৰু সাংস্কৃতিক আত্মবিশ্বাস পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰে৷ তথাপিও এই উদাৰ দৃষ্টিভংগীয়ে সতৰ্ক পাণ্ডিত্য, প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰস্তুতি, বৈজ্ঞানিক বৈধতা আৰু নৈতিক সতৰ্কতাৰ দাবী কৰে৷

যদি প্ৰযুক্তিয়ে আধুনিক যুগৰ গতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে তেন্তে ভাৰতীয় জ্ঞান ব্যৱস্থাই ইয়াৰ বিবেকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে৷ সভ্যতাৰ প্ৰকৃত অগ্ৰগতি ছিলিকন আৰু শাস্ত্ৰ, এলগৰিদম আৰু নৈতিকতা, যন্ত্ৰৰ বুদ্ধিমত্তা আৰু মানৱ প্ৰজ্ঞাৰ মাজত এক সুসম সংলাপ সৃষ্টি কৰাত নিহিত হ’ব৷

***

 ঠিকনা :

জ্যেষ্ঠ আঞ্চলিক সঞ্চালক

ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়

যোৰহাট আঞ্চলিক কেন্দ্ৰ

ভ্ৰাম্যভাষ: ৯৪৩৫৩০০৩১৬