বাটৰে শেষতে

 পঙ্কজ প্ৰতিম বৰদলৈ

 

অসমৰ যুৱপ্ৰজন্মৰ মাজত ড্ৰাগছৰ পয়োভৰ আৰু শেহতীয়াকৈ যোৰহাটত সংঘটিত ড্ৰাগছজনিত মৃত্যুৰ ঘটনাই পুনৰ এবাৰ আমাক গভীৰভাৱে ভাবিবলৈ বাধ্য কৰিছে৷ এই ঘটনাবোৰ কেৱল আৰক্ষীৰ বাবে এটা অপৰাধৰ ঘটনা নহয়, কেৱল চৰকাৰৰ বাবে এটা আইন-শৃংখলাৰ সমস্যা নহয়, আৰু কেৱল কোনো এটা পৰিয়ালৰ ব্যক্তিগত দুৰ্যোগো নহয়৷ এইবোৰ আচলতে আমাৰ সমাজখনৰ ভিতৰতে লাহে লাহে গঢ় লৈ উঠা এটা ডাঙৰ সংকটৰ লক্ষণ৷ আটাইতকৈ চিন্তাৰ বিষয়টো হ’ল—এই সংকটৰ কেন্দ্ৰত আছে আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীবোৰ, যিসকলে এদিন এই সমাজখনৰ দায়িত্ব ল’ব লাগিব৷

 

যোৰহাটত ড্ৰাগছৰ সৈতে জড়িত হৈ এগৰাকী বা কেইগৰাকীমান যুৱকৰ অকাল মৃত্যুৰ খবৰ শুনিলে স্বাভাৱিকতে বুকুখন কঁপি উঠে৷ মৃত্যুৰ পিছত আমি কিছুদিন দুখ কৰোঁ, সামাজিক মাধ্যমত ক্ষোভ প্ৰকাশ কৰোঁ, ড্ৰাগছবিৰোধী কথা লিখোঁ, আৰক্ষীৰ কঠোৰ ব্যৱস্থাৰ দাবী কৰোঁ৷ তাৰ পিছত লাহে লাহে কথাবোৰ পাহৰি যাওঁ৷ কিন্তু যিটো পৰিয়ালৰ ঘৰৰ দুৱাৰখনত সেই সন্তানজন আৰু কেতিয়াও ঘূৰি নাহে, সেই পৰিয়ালৰ বাবে এই দুখ কোনো কেইদিনমানৰ নহয়৷ মাকজনীয়ে হয়তো আজীৱন ভাবি থাকিব—“মই যদি সেইদিনা অলপ আগতে বুজিলোঁহেঁতেন!” দেউতাকে হয়তো নিজৰ মনতে প্ৰশ্ন কৰি থাকিব—“মই ক’ত ভুল কৰিলোঁ?” এই প্ৰশ্নবোৰৰ কোনো সহজ উত্তৰ নাই৷

 

ড্ৰাগছৰ সমস্যা আচলতে হঠাতে সৃষ্টি হোৱা সমস্যা নহয়৷ এটা ল’ৰা বা ছোৱালী এদিন ৰাতিপুৱা উঠি ড্ৰাগছ আসক্ত হৈ নাযায়৷ তাৰ আগতে থাকে বহু সৰু সৰু পৰিৱৰ্তন৷ আচৰণ সলনি হয়, বন্ধুত্বৰ বৃত্ত সলনি হয়, ঘৰৰ মানুহৰ পৰা আঁতৰি যাবলৈ ধৰে, পঢ়া-শুনাত মন নাথাকে, ৰাতি পলমকৈ ঘৰলৈ আহে, টকা বেছিকৈ বিচাৰে, কেতিয়াবা মিছা কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰে৷ এই সৰু সৰু সংকেতবোৰ আমি কেতিয়াবা দেখিও নেদেখাৰ ভাও ধৰোঁ৷ কেতিয়াবা ভাবোঁ—“ল’ৰা ডাঙৰ হৈছে, নিজৰ মতে থাকক৷” কেতিয়াবা ভাবোঁ—“আজিকালি সকলো ল’ৰা-ছোৱালীয়েই এনেকুৱা৷” আৰু কেতিয়াবা সন্তানৰ সৈতে কঠিন কথা পাতিবলৈ আমাৰেই ভয় লাগে৷

 

এইখিনিতে অভিভাৱকৰ কথাটো আহে৷ সন্তানক কেৱল ভাল স্কুলত পঢ়োৱা, ভাল কাপোৰ পিন্ধোৱা, দামী মোবাইল কিনি দিয়া, ভাল কলেজত ভৰ্তি কৰোৱাই অভিভাৱকত্বৰ শেষ নহয়৷ সন্তানক সময় দিয়াটোও অভিভাৱকত্বৰ এটা ডাঙৰ অংশ৷ তেওঁ কাক ভাল পায়, কাক বন্ধু বুলি ভাবে, কিহে তেওঁক আনন্দ দিয়ে, কিহে তেওঁক ভিতৰৰ পৰা কষ্ট দিয়ে—এইবোৰ জানিবলৈ চেষ্টা কৰাটো প্ৰয়োজন৷ সন্তানৰ সৈতে একেখন টেবুলত বহি ভাত খোৱাৰ সময় নাথাকিলেও অন্ততঃ এদিনত কেইমিনিটমান হৃদয়েৰে কথা পতাৰ সময় নিশ্চয় থাকিব লাগে৷

 

আমি এটা অদ্ভুত সময়ৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আছোঁ৷ বহু পৰিয়ালত মাক-দেউতাক দুয়োজনেই নিজৰ নিজৰ কৰ্মজীৱনত ব্যস্ত৷ সন্তানৰ হাতত স্মাৰ্টফোন আছে, ইণ্টাৰনেট আছে, সামাজিক মাধ্যম আছে, বাহিৰৰ পৃথিৱীৰ সৈতে সংযোগ আছে; কিন্তু কেতিয়াবা সেই সন্তানটোৰ নিজৰ ঘৰখনৰ সৈতে সংযোগটোহে দুৰ্বল হৈ পৰে৷ তেওঁলোকৰ মনৰ ভিতৰত কি চলিছে, সেইটো জানিবলৈ আমাৰ সময় নাই৷ সন্তানটোৱে হয়তো আমাৰ কাষতে বহি আছে, কিন্তু আমি দুয়োজনে নিজৰ নিজৰ মোবাইলত ব্যস্ত৷ একেখন ঘৰত থাকিও কেতিয়াবা আমি একে-অপৰৰ পৰা বহু দূৰত৷

 

কিন্তু দোষ কেৱল অভিভাৱকৰো নহয়৷ যুৱপ্ৰজন্মৰ মাজত নৈতিকতাৰ সংকট, অতি-উৎসাহ, নতুন কিবা এটা কৰি চোৱাৰ অস্থিৰ আগ্ৰহ, বন্ধুৰ চাপ আৰু “জীৱনটো এবাৰহে পোৱা যায়” ধৰণৰ ভুল ধাৰণাও এই সমস্যাৰ সৈতে জড়িত৷ আজিৰ বহু যুৱক-যুৱতী প্ৰতিভাৱান, সাহসী, আত্মবিশ্বাসী আৰু নতুন পৃথিৱীৰ সৈতে খাপ খাব পৰা৷ এইটো আমাৰ সমাজৰ বাবে আশাৰ কথা৷ কিন্তু আত্মবিশ্বাস আৰু অতি-আত্মবিশ্বাসৰ মাজত এটা সূক্ষ্ম সীমা আছে৷ স্বাধীনতা আৰু স্বেচ্ছাচাৰিতাৰ মাজতো পাৰ্থক্য আছে৷ সাহস আৰু বেপৰোৱা আচৰণ একে কথা নহয়৷

 

“এবাৰ চেষ্টা কৰিলে কি হ’ব?”—এই বাক্যটোৱেই কেতিয়াবা এটা জীৱনৰ আৰম্ভণি নহয়, ধ্বংসৰ আৰম্ভণি হৈ পৰে৷ প্ৰথমে কৌতূহল, তাৰ পিছত বন্ধুৰ অনুৰোধ, তাৰ পিছত অভ্যাস আৰু লাহে লাহে নিৰ্ভৰশীলতা৷ যিটোক প্ৰথম দিনা মজা বুলি ভাবিছিল, সেয়াই এদিন জীৱনৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ লৈ লয়৷ ড্ৰাগছৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ দিশটো ইয়াতেই—ই মানুহজনক কেৱল শৰীৰেৰে নহয়, মনৰ পৰাও বন্দী কৰি পেলায়৷

 

আমি প্ৰায়ে ড্ৰাগছ আসক্ত যুৱকজনক “বেয়া ল’ৰা” বুলি কৈ আঁতৰাই দিওঁ৷ এই দৃষ্টিভংগীটো সলনি হ’ব লাগিব৷ ড্ৰাগছ বিক্ৰী কৰা মানুহজন অপৰাধী; কিন্তু ড্ৰাগছৰ কবলত পৰা সন্তানজনক কেৱল অপৰাধী বুলি চিহ্নিত কৰিলে সমস্যাটো সমাধান নহয়৷ তেওঁক চিকিৎসা, কাউন্সেলিং, পৰিয়ালৰ সহায় আৰু সমাজৰ সহমৰ্মিতা লাগে৷ অৱশ্যে ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে আইন ভংগ কৰাটো ক্ষমাযোগ্য৷ ড্ৰাগছৰ ব্যৱসায় কৰা চক্ৰৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰতম ব্যৱস্থা হ’বই লাগিব৷ কিন্তু আসক্ত এজন যুৱকক ঘূৰাই অনাৰ বাবে একে সময়তে মানৱীয় ব্যৱস্থাও প্ৰয়োজন৷

 

আন এটা ডাঙৰ সমস্যা হৈছে আমাৰ সমাজৰ দেখনিয়াৰ মানসিকতা৷ আমি সন্তানক সকলো দিব বিচাৰোঁ, কিন্তু সীমা দিবলৈ নিবিচাৰোঁ৷ সন্তানটোৱে কিমান টকা খৰচ কৰে, ক’ত যায়, কেতিয়া ঘূৰি আহে—এইবোৰ সুধিলে কেতিয়াবা তেওঁলোকে “আপুনি মোক বিশ্বাস নকৰে নেকি?” বুলি কয়৷ আৰু আমি সন্তানৰ মন নাভাঙিবলৈ চুপ হৈ যাওঁ৷ কিন্তু সন্তানক ভালপোৱা মানে সদায় তেওঁৰ প্ৰতিটো কথাত সন্মতি দিয়া নহয়৷ কেতিয়াবা “নাই” বুলি ক’ব পৰাটোৱেই আটাইতকৈ ডাঙৰ ভালপোৱা৷

 

আমাৰ বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰো এই ক্ষেত্ৰত দায়িত্ব আছে৷ কেৱল পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ পোৱাটোৱেই শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য নহয়৷ এজন শিক্ষিত মানুহে জীৱনৰ ভাল-বেয়া বিচাৰ কৰিব পাৰিব লাগিব৷ নৈতিকতা, মানসিক স্বাস্থ্য, নেশাৰ ক্ষতি, বন্ধুত্বৰ চাপ, ডিজিটেল আসক্তি—এই বিষয়বোৰক শিক্ষাৰ অংশ হিচাপে গুৰুত্বসহকাৰে আলোচনা কৰিব লাগিব৷ শিক্ষক আৰু ছাত্ৰৰ মাজৰ সম্পৰ্কও কেৱল পাঠদান আৰু পৰীক্ষাৰ মাজত সীমাবদ্ধ থাকিলে নহ’ব৷

 

সমাজ হিচাপে আমিও নিজৰ দায়িত্ব এৰাব নোৱাৰোঁ৷ আমাৰ চুবুৰীত যদি কোনো যুৱক-যুৱতী লাহে লাহে ভুল পথলৈ গৈ আছে, তেন্তে “সেই পৰিয়ালৰ কথা, আমি কিয় মাত মাতিম?” বুলি আঁতৰি থাকিলে নহ’ব৷ অৱশ্যে আনৰ ব্যক্তিগত জীৱনত অনধিকাৰ হস্তক্ষেপ কৰা উচিত নহয়৷ কিন্তু প্ৰয়োজনৰ সময়ত পৰিয়ালটোক সতৰ্ক কৰা, সহায়ৰ হাত আগবঢ়োৱা আৰু চিকিৎসা বা কাউন্সেলিঙৰ পথ দেখুওৱা আমাৰ সামাজিক দায়িত্ব৷

 

ড্ৰাগছৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধখন কেৱল আৰক্ষীৰ গাড়ী, অভিযান আৰু গ্ৰেপ্তাৰৰ সংখ্যাৰে জিকিব নোৱাৰি৷ আৰক্ষীয়ে ড্ৰাগছৰ যোগান বন্ধ কৰিব লাগিব, চৰকাৰে পুনৰ্বাসন আৰু চিকিৎসাৰ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিব লাগিব, শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানে সচেতনতা সৃষ্টি কৰিব লাগিব, আৰু পৰিয়ালে সন্তানৰ সৈতে সম্পৰ্ক শক্তিশালী কৰিব লাগিব৷ এই সকলোবোৰ একেলগে চলিলেহে ফল পাব৷

 

আৰু আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা—আমি আমাৰ সন্তানক এটা অৰ্থপূৰ্ণ জীৱনৰ বিকল্প দিব লাগিব৷ যদি তেওঁলোকৰ জীৱনত কেৱল পঢ়া, চাকৰি, প্ৰতিযোগিতা আৰু টকাৰ লক্ষ্য থাকে, তেন্তে ভিতৰৰ শূন্যতা পূৰ কৰিবলৈ তেওঁলোকে কিবা এটা বিচাৰিব৷ খেল-ধেমালি, সংগীত, সাহিত্য, নাটক, সংস্কৃতি, ভ্ৰমণ, সামাজিক কাম, স্বেচ্ছাসেৱা—এইবোৰ কেৱল বিনোদন নহয়; এইবোৰো সুস্থ জীৱনৰ অংশ৷ এজন যুৱকৰ হাতত যদি উদ্দেশ্য থাকে, সপোন থাকে আৰু সমাজৰ সৈতে এক আত্মিক সম্পৰ্ক থাকে, তেন্তে ভুল পথত যোৱাৰ সম্ভাৱনা বহু পৰিমাণে কমে৷

 

মই ভাবোঁ, আজিৰ দিনত প্ৰতিগৰাকী মাক-দেউতাকে নিজকে এটা প্ৰশ্ন কৰা উচিত—“মোৰ সন্তানৰ সৈতে মোৰ সম্পৰ্কটো কিমান গভীৰ?” সন্তানটোৱে সমস্যাত পৰিলে প্ৰথমে আমাৰ ওচৰলৈ আহিবনে, নে বন্ধু, ইণ্টাৰনেট আৰু আন কিবা অচিনাকি জগতৰ ওচৰলৈ যাব? এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰেই বহু কথা নিৰ্ধাৰণ কৰিব৷

 

যোৰহাটৰ ঘটনাটোৱে আমাক আকৌ এবাৰ সোঁৱৰাই দিছে যে ড্ৰাগছৰ বিৰুদ্ধে যুঁজখন কালিলৈ পিছুৱাই দিব নোৱাৰি৷ আজি কোনোবা আন এটা পৰিয়ালৰ ঘৰত শোক নামিছে; কাইলৈ সেই শোক আমাৰ ওচৰলৈও আহিব পাৰে৷ সেয়েহে কেৱল আনৰ সন্তান বুলি ভাবি নিশ্চিন্ত হৈ থাকিব নোৱাৰি৷ প্ৰতিটো সন্তানেই আমাৰ সমাজৰ সন্তান৷

 

এজন যুৱকৰ মৃত্যু মানে কেৱল এটা জীৱনৰ শেষ নহয়৷ তাৰ লগে লগে শেষ হয় এটা মাকৰ সপোন, এজন দেউতাকৰ আশা, ভাই-ভনীৰ এটা সম্পৰ্ক, বন্ধুসকলৰ এটা পৃথিৱী আৰু এখন পৰিয়ালৰ বহু বছৰৰ সঞ্চিত ভালপোৱা৷ সেইবাবে ড্ৰাগছৰ বিৰুদ্ধে আমাৰ যুঁজখন কেৱল “নেশা বন্ধ কৰক” বুলি দিয়া শ্লোগানত সীমাবদ্ধ থাকিব নালাগে৷ আমি সন্তানক সময় দিব লাগিব, তেওঁলোকৰ কথা শুনিব লাগিব, ভুল কৰিলে শুধৰোৱাৰ সুযোগ দিব লাগিব, প্ৰয়োজনত কঠোৰ হ’ব লাগিব আৰু বিপদত পৰিলে হাতখন এৰি দিব নালাগিব৷

 

আমাৰ যুৱপ্ৰজন্ম বেয়া নহয়৷ তেওঁলোকৰ শক্তি আছে, সপোন আছে, সাহস আছে৷ সেই শক্তিখন কোন দিশলৈ যাব, সেইটো নিৰ্ভৰ কৰে আমি তেওঁলোকৰ সন্মুখত কেনে পৃথিৱী এখন সৃষ্টি কৰোঁ তাৰ ওপৰত৷ তেওঁলোকক যদি কেৱল স্বাধীনতা দিওঁ কিন্তু দায়িত্ব নিশিকাওঁ, তেন্তে স্বাধীনতা বিপদজনক হ’ব পাৰে৷ যদি কেৱল সফল হ’বলৈ কওঁ কিন্তু বিফলতাৰ সৈতে কেনেকৈ মোকাবিলা কৰিব লাগে নিশিকাওঁ, তেন্তে তেওঁলোক ভিতৰৰ পৰা দুৰ্বল হৈ পৰিব পাৰে৷ আৰু যদি কেৱল বস্তু দিওঁ কিন্তু ভালপোৱা আৰু সময় নিদিওঁ, তেন্তে এদিন সেই শূন্যতা কোনো ভুল বস্তুৱে পূৰ কৰিব পাৰে৷

 

সন্তানক বচাবলৈ প্ৰথমে সন্তানৰ ওচৰলৈ যাব লাগিব৷ তেওঁৰ হাতখন ধৰি সুধিব লাগিব—“তোৰ মনটো কেনে আছে?” হয়তো সেই এটা প্ৰশ্নই কেতিয়াবা এটা জীৱন বচাব পাৰে৷

 

আজি ড্ৰাগছৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতোঁতে আমি কেৱল ড্ৰাগছৰ বিৰুদ্ধে নহয়, উদাসীনতাৰ বিৰুদ্ধেও মাত মাতিব লাগিব৷ অভিভাৱকৰ গাফিলতিৰ বিৰুদ্ধে, বন্ধুৰ ভুল প্ৰৰোচনাৰ বিৰুদ্ধে, সমাজৰ নিৰ্লিপ্ততাৰ বিৰুদ্ধে আৰু যুৱ মনৰ ভিতৰত জন্ম লোৱা সেই বিপজ্জনক অস্থিৰতাৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিব লাগিব৷

 

কাৰণ শেষত কথাটো ড্ৰাগছৰ নহয়—কথাটো আমাৰ সন্তানবোৰৰ জীৱনৰ৷ আৰু কোনো সমাজৰ বাবে নিজৰ সন্তানতকৈ মূল্যৱান সম্পদ আন একো হ’ব নোৱাৰে৷