পঙ্কজ প্ৰতিম বৰদলৈ
সংৰক্ষণ নীতিৰ ৭৫ বছৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ এই বৈপ্লৱিক ক্ষণত ভাৰতীয় সমাজ, আইনী
গাঁথনি আৰু ৰাজনীতি এক অভূতপূৰ্ব সংবেদনশীল সন্ধিক্ষণত উপনীত হৈছে৷ ভাৰতৰ সংৰক্ষণ নীতি
কেতিয়াও এক সাধাৰণ আইন নাছিল — ইয়াক সংবিধানৰ মূল কাঠামোতেই সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল৷
১৯৫০ চনত ড° বি.
আৰ. আম্বেদকাৰ আৰু সংবিধান সভাই যেতিয়া অনুচ্ছেদ ১৫(৪) আৰু ১৬(৪) প্ৰস্তুত কৰিছিল,
তেতিয়া তেওঁলোকে এক নিৰ্দিষ্ট ঐতিহাসিক ক্ষতৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাইছিল — শতিকা ধৰি চলি
অহা জাতিভিত্তিক বহিষ্কাৰ, যিয়ে অনুসূচিত জাতি (SC) আৰু অনুসূচিত জনজাতি (ST) ক শিক্ষা,
সম্পত্তি, মন্দিৰ প্ৰৱেশ আৰু মৌলিক নাগৰিক মৰ্যাদাৰ পৰা বঞ্চিত কৰি ৰাখিছিল৷ সংৰক্ষণক
সেই বহুবছৰীয়া সামাজিক অন্যায়ৰ প্ৰতিকাৰস্বৰূপে গঠন কৰা হৈছিল, ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক
জীৱনৰ স্থায়ী বৈশিষ্ট্য হিচাপে নহয়৷ লগতে এইটোও বিশ্বাস কৰা হয় যে আম্বেদকাৰ নিজেই
এই ব্যৱস্থাক এক মুক্ত-অন্তহীন ব্যৱস্থাৰ পৰিবৰ্তে সময়ে সময়ে পৰ্যালোচনা কৰাৰ পক্ষপাতী
আছিল৷ তত্ত্বগতভাৱে, এই আৰম্ভণিৰ পদক্ষেপক আমেৰিকান দাৰ্শনিক জন ৰাউলছৰ (John
Rawls) “ন্যায়ৰ তত্ত্ব” (Theory of Justice) আৰু বিশেষকৈ তেওঁৰ “পাৰ্থক্যৰ নীতি”
(Difference Principle) ৰ সৈতে ৰিজাব পাৰি, যিয়ে যুক্তি দিয়ে যে এক ন্যায়সংগত সমাজত
আটাইতকৈ সুবিধাবঞ্চিত গোটসমূহৰ কল্যাণক সৰ্বাধিক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া উচিত৷ আম্বেদকাৰীয়
সামাজিক ন্যায়ৰ ধাৰণাই বিশ্বাস কৰিছিল যে যেতিয়ালৈকে ৰাষ্ট্ৰই সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে
পিছপৰি থকাসকলক মূলসুঁতিলৈ আনিবলৈ বিশেষ ইতিবাচক পদক্ষেপ (Affirmative Action) গ্ৰহণ
নকৰে তেতিয়ালৈকে ৰাজনৈতিক গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰ যথেষ্ট নহয়৷
দশক দশক ধৰি এই ব্যৱস্থাই কেৱল অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিকে অন্তৰ্ভুক্ত
কৰিছিল৷ ১৯৯০ চনত ভি. পি. সিং চৰকাৰে বি. পি. মণ্ডলৰ নেতৃত্বত গঠিত মণ্ডল আয়োগৰ পৰামৰ্শ
অনুসৰি অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (OBC) ৰ বাবে ২৭% সংৰক্ষণ কাৰ্যকৰী কৰে, যিয়ে সমগ্ৰ
দেশজুৰি ভাৰতৰ প্ৰথম ডাঙৰ সংৰক্ষণ-বিৰোধী প্ৰতিবাদৰ সূচনা কৰিছিল৷ এই সিদ্ধান্তক লৈ
‘ইন্দ্ৰ সাহানী বিৰুদ্ধে ভাৰত চৰকাৰ’ (Indra Sawhney, 1992) ৰ ঐতিহাসিক গোচৰত উচ্চতম
ন্যায়ালয়ে কোটাৰ সীমা ৫০% ত বান্ধি ৰখাৰ বিখ্যাত ৰায় প্ৰদান কৰে আৰু অ.বি.চি.ৰ বাবে
অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বচ্ছল শ্ৰেণীক বাদ দিবলৈ “ক্ৰিমী লেয়াৰ” (Creamy Layer) ৰ ধাৰণাটো
নিয়মীয়া কৰে৷ তাৰ পিছত, ২০১৯ চনত, ১০৩সংখ্যক সংবিধান সংশোধনীয়ে বৰ্তমানৰ শ্ৰেণীসমূহৰ
বাহিৰত থকা অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল শ্ৰেণী (EWS) ৰ বাবে ১০% সংৰক্ষণ যোগ কৰে, যিটো সম্পূৰ্ণৰূপে
পৰিয়ালৰ আয় আৰু সম্পত্তিৰ ভিত্তিত, জাতিৰ ভিত্তিত নহয়, আৰু ইয়াক জহিন মহাসভা বনাম
ভাৰত চৰকাৰ গোচৰত ন্যায়ালয়ে বৈধতা প্ৰদান কৰে৷ আজি, কেন্দ্ৰীয় স্তৰত সংৰক্ষণৰ পৰিমাণ
প্ৰায় ৫৯.৫% আসনলৈ বৃদ্ধি পাইছে, য’ত অনুসূচিত জাতিৰ বাবে ১৫%, অনুসূচিত জনজাতিৰ বাবে
৭.৫%, অ.বি.চি.ৰ বাবে ২৭%, আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ বাবে ১০% অন্তৰ্ভুক্ত৷
পয়সত্তৰ বছৰৰ পিছত এক ক্ৰমবৰ্ধমান ৰাজহুৱা আলোচনাই, যিটো শেহতীয়াকৈ সামাজিক
মাধ্যমত অনলাইন “সংৰক্ষণ হটাও আন্দোলন” হিচাপে দৃশ্যমান হৈছে, ই যুক্তি দিয়ে যে সংৰক্ষণ
ব্যৱস্থাটোৱে ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যৰ পৰা আঁতৰি গৈছে৷ মূল অভিযোগটো হৈছে যে অনুসূচিত জাতি,
অনুসূচিত জনজাতি আৰু অ.বি.চি. শ্ৰেণীৰ ভিতৰত, অ.বি.চি.ৰ বাবে ইতিমধ্যে প্ৰযোজ্য হোৱা
“ক্ৰিমী লেয়াৰ” বাদ দিয়াৰ দৰে কোনো সমতুল্য ব্যৱস্থা এচ.চি. আৰু এচ.টি.ৰ ক্ষেত্ৰত
বাধ্যতামূলক কৰা হোৱা নাই, যিয়ে তুলনামূলকভাৱে সমৃদ্ধ পৰিয়ালক কোটাৰ সুবিধা বাৰে
বাৰে দাবী কৰাৰ পৰা বিৰত ৰাখিব পাৰে৷ ইয়াৰ অৰ্থ, সমালোচকসকলে যুক্তি দিয়ে যে, যিসকল
পৰিয়ালে ইতিমধ্যে সংৰক্ষণৰ জৰিয়তে স্থিৰ চৰকাৰী চাকৰি, পেছাদাৰী ডিগ্ৰী, বা ৰাজনৈতিক
পদ সুৰক্ষিত কৰিছে, তেওঁলোকে একেই সুবিধা তেওঁলোকৰ সন্তান আৰু নাতি-নাতিনীলৈ বংশানুক্ৰমে
প্ৰেৰণ কৰিব পাৰে, আনহাতে অসংৰক্ষিত শ্ৰেণীৰ অৰ্থনৈতিকভাৱে সংগ্ৰামৰত পৰিয়ালসমূহে
কোনো সমতুল্য সহায় ব্যৱস্থা নোহোৱাকৈ সংকুচিত হৈ যোৱা মুক্ত আসনৰ বাবে ভয়ানক প্ৰতিযোগিতা
কৰিব লাগে৷ এই দৃষ্টিকোণটো অৰ্থনীতিবিদ ফ্লইড ক্ৰম আৰু জন ৰোমাৰৰ “সুযোগৰ সমতা”
(Equality of Opportunity) তত্ত্বৰ সৈতে খাপ খায়, এই তত্বই কয় যে ৰাষ্ট্ৰৰ সুৰক্ষা
নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিৰ বৰ্তমানৰ প্ৰকৃত অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগে, তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰসূত্ৰে
পোৱা সামাজিক চিনাকীৰ ওপৰত নহয়৷
বিগত দুই দশকত এই অসন্তোষ আৰু সামাজিক ভাৰসাম্যহীনতা কেৱল তাত্ত্বিক আলোচনাত
আৱদ্ধ হৈ থকা নাই; ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত শক্তিশালী প্ৰভাৱশালী কৃষিভিত্তিক
আৰু পৰম্পৰাগত সামাজিক গোটসমূহৰ দ্বাৰা বৃহৎ পৰিসৰৰ সংৰক্ষণ আন্দোলন আৰু হিংসাত্মক
প্ৰতিবাদৰ সৃষ্টি হৈছে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, গুজৰাটত ২০১৫ চনত হাৰ্দিক পেটেলৰ নেতৃত্বত সূচনা
হোৱা ‘পাটিদাৰ আন্দোলন’ (Patidar Anandolan) ৰ জৰিয়তে উন্নত আৰু ব্যৱসায়ী বুলি গণ্য
কৰা পাটিদাৰ বা পেটেল সম্প্ৰদায়ে চৰকাৰী চাকৰি আৰু শিক্ষানুষ্ঠানত অ.বি.চি. মৰ্যাদাৰ
দাবী জনাই সমগ্ৰ ৰাজ্য কঁপাই তুলিছিল৷ একেদৰে, শেহতীয়াকৈ মহাৰাষ্ট্ৰত মনোজ জৰাঙ্গ
পাটিলৰ (Manoj Jarange Patil) নেতৃত্বত চলা ‘মাৰাঠা সংৰক্ষণ আন্দোলন’ৰ সুদীৰ্ঘ অনশন
আৰু বিশাল প্ৰতিবাদে ৰাজ্যখনত মাৰাঠা সম্প্ৰদায় কুণবীক অ.বি.চি. মৰ্যাদা প্ৰদানৰ বাবে
চৰকাৰক তীব্ৰ চাপৰ মুখত পেলাইছে৷ ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে, হাৰিয়ানা আৰু উত্তৰ ভাৰতত ‘জাট
সংৰক্ষণ আন্দোলন’ (Jat Reservation Agitation) আৰু ৰাজস্থানত ‘গুৰ্জৰ আন্দোলন’
(Gurjar Agitation) ৰ জৰিয়তে ৰেলপথ অৱৰোধৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰাজহুৱা সম্পত্তি ধ্বংসলৈকে
ধৰণৰ প্ৰতিবাদ দেখা গৈছে৷ এই আন্দোলনসমূহে এটা বিশেষ ব্যৱহাৰিক সত্য পোহৰলৈ আনে যে
কৃষিখণ্ডৰ মন্দাৱস্থা, চৰকাৰী চাকৰিৰ অভাৱ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অনিশ্চয়তাৰ বাবে ঐতিহাসিকভাৱে
ভূমিপতি বা প্ৰভাৱশালী বুলি ধাৰণা কৰা গোটসমূহো এতিয়া কোটাৰ সুৰক্ষা পাবলৈ সংগ্ৰামৰত,
যাৰ ফলত সংৰক্ষণ সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ সঁজুলিতকৈ অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা লাভৰ এক মূল পথ হৈ
পৰিছে৷
এইটো এক প্ৰকৃত আৰু অত্যন্ত বিতৰ্কিত বিষয়, সেয়ে কোনো অৰ্থপূৰ্ণ সমাধানলৈ
যোৱাৰ আগতে দুয়োপক্ষৰ যুক্তিসমূহৰ বিষয়ে স্পষ্ট আৰু নিৰপেক্ষ ধাৰণা থকা প্ৰয়োজন৷
সংৰক্ষণৰ সংস্কাৰ প্ৰয়োজন বুলি কোৱা যুক্তিটো এই পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে যে পঁয়সত্তৰ
বছৰৰ নীতিৰ পিছত জাতি আৰু অৰ্থনৈতিক স্থিতি সম্পূৰ্ণৰূপে সম্পৰ্কযুক্ত হৈ থকা নাই;
আজি অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু অ.বি.চি. সুবিধাভোগীৰ এক পৰিমাপযোগ্য অংশ চহৰীয়া,
উচ্চ শিক্ষিত আৰু আৰ্থিকভাৱে সম্পূৰ্ণ সুৰক্ষিত, আনহাতে অসংৰক্ষিত সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ এক অংশই কোনো সমতুল্য সামাজিক সুৰক্ষা জাল নথকাকৈ দাৰিদ্ৰ্যত
জীৱন কটায়৷ সমালোচকসকলে যুক্তি দিয়ে যে এটা সমগ্ৰ জাতিক প্ৰকৃত পৰিস্থিতি নিৰ্বিশেষে
সমানভাৱে অসুবিধাগ্ৰস্ত বুলি গণ্য কৰাটোৱে সেই শ্ৰেণীৰ সকলোৰে বাবে বাস্তৱতাক প্ৰতিফলিত
নকৰে৷ আনফালে, সংৰক্ষণ এতিয়াও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি কোৱা যুক্তিটোৱে উল্লেখ কৰে
যে জাতিভিত্তিক বৈষম্য আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে সমাজৰ পৰা নোহোৱা হৈ নাযায়; ই বৈবাহিক
সম্বন্ধ, সামাজিক সম্পৰ্ক (Social Capital), অনানুষ্ঠানিক সুযোগৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ, আৰু
সূক্ষ্ম প্ৰতিষ্ঠানিক পক্ষপাতিত্বত এনেকৈ তিষ্ঠি থাকে যাক কেৱল আয় পৰীক্ষাই ধৰিব নোৱাৰে৷
এই ভাৱনাটোক নোবেল বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ অমৰ্ত্য সেনৰ “সামৰ্থ্যৰ দৃষ্টিভংগী”
(Capability Approach) ৰে চাব পাৰি, য’ত দেখুওৱা হয় যে কেৱল টকা বা আয়ে এজন ব্যক্তিক
সমাজত প্ৰকৃত স্বাধীনতা বা সন্মান নিদিয়ে, যেতিয়ালৈকে প্ৰতিষ্ঠানিক প্ৰতিনিধিত্ব
নিশ্চিত নহয়৷ সমৰ্থকসকলে তথ্য সহকাৰে ইয়াকো উল্লেখ কৰে যে শীৰ্ষ অসামৰিক পদ, উচ্চ
ন্যায়পালিকা, কেন্দ্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ অধ্যাপক পদ আৰু আই.আই.টি. বা আই.আই.এম.ৰ
দৰে অভিজাত প্ৰতিষ্ঠানসমূহত অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু অ.বি.চি.ৰ উপস্থিতি
আজিও তেওঁলোকৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ অনুপাততকৈ যথেষ্ট কম, যিয়ে স্পষ্টভাৱে সূচায় যে সংৰক্ষণ
নীতিটোৱে সমাধান কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা মূল ঐতিহাসিক সামাজিক বৈষম্য সম্পূৰ্ণৰূপে সমাপ্ত
হোৱা নাই৷ গতিকে কোটা আঁতৰোৱা বা লঘু কৰাটোৱে সেই ব্যৱধান বন্ধ হোৱাৰ আগতেই দশকজুৰি
সংগ্ৰাম কৰি পোৱা ক্ৰমশ উন্নতিক ওলোটাই দিয়াৰ ভয়ংকৰ আৰু বৈষম্যমূলক আশংকা বহন কৰে৷
যিকোনো বিশ্বাসযোগ্য সংস্কাৰ প্ৰস্তাৱে এই দুয়োটা সত্যৰ কোনো এটা মূল দিশকো অগ্ৰাহ্য
নকৰাকৈ পৰস্পৰ বিৰোধী বাস্তৱতাৰ মাজত থিয় দিব লাগিব৷
এক অধিক ন্যায়সংগত আৰু ফলপ্ৰসূ ব্যৱস্থা হিচাপে অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত
জনজাতি সংৰক্ষণলৈও ক্ৰিমী লেয়াৰ নীতি প্ৰতিষ্ঠানিকভাৱে সম্প্ৰসাৰিত কৰি আৰম্ভ কৰিব
পাৰে—যিদৰে শেহতীয়াকৈ ২০২৪ চনত ভাৰতৰ প্ৰধান ন্যায়ালয়ে এক ঐতিহাসিক ৰায়দানত অনুসচিত
জাতি আৰু জনজাতি শ্ৰেণীৰ ভিতৰত উপ-শ্ৰেণীবিভাজন আৰু ক্ৰিমী লেয়াৰ বাদ দিয়াক লৈ আইনী
স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছে৷ সুবিধাসমূহ যাতে প্ৰকৃততে প্ৰয়োজন থকা পৰিয়ালসমূহলৈ লক্ষ্যবদ্ধ
হয়, লগতে ঐতিহাসিক অসাম্য সংশোধন কৰিবলৈ সুবিধাসমূহ বহু-প্ৰজন্মীয় স্থানান্তৰক অনুমতি
দিয়াৰ পৰিবৰ্তে প্ৰকৃত দৰিদ্ৰক সুবিধা দিয়াটো সহজ হয়, তাৰ বাবে অবি.চি.ৰ বাবে ইতিমধ্যে
ব্যৱহৃত এক স্বচ্ছ আয় বা সম্পত্তিৰ সীমা প্ৰয়োগ কৰাৰ দৰে নতুন ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে৷
ইয়াৰ লগতে, এক নিৰ্দিষ্ট আৰু পৰ্যায়ক্ৰমিক
পৰ্যালোচনা চক্ৰ, সম্ভৱতঃ প্ৰতি দহ বছৰত এবাৰ, সাক্ষৰতাৰ হাৰ, আয়ৰ স্তৰ, আৰু চৰকাৰী-বেচৰকাৰী
নিয়োগত প্ৰতিনিধিত্বৰ দৰে আপডেটেড সামাজিক-অৰ্থনৈতিক ডাটা আৰু তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি,
দশকজুৰি পুৰণি ১৯৩১ চনৰ লোকপিয়ল বা অনুমানক অনন্তকাললৈ শাসন কৰিবলৈ এৰি নিদিয়াকৈ
কোনটো গোট আৰু উপগোটৰ সহায় প্ৰয়োজন তাক পুনৰ নিৰূপণ কৰিব পাৰে৷ যোগ্যতাৰ মাপকাঠীও
কেৱল জাতি ইতিহাস নহয়, বৰঞ্চ জাতি ইতিহাস আৰু বৰ্তমানৰ পৰিয়ালৰ আয় বা সম্পত্তিৰ
এক সুষম মিশ্ৰণৰ ফালে গতি কৰিব পাৰে, ইয়াক সংৰক্ষিত শ্ৰেণীসমূহতো অসংৰক্ষিত শ্ৰেণীৰ বাবে ই.ডব্লিউ.এছ. কোটাই যিদৰে
কেনেকৈ কাম কৰে তাৰ দৰেই বহল আৰু বৈজ্ঞানিকভাৱে
প্ৰয়োগ কৰিব পৰা যায়৷
অ.বি.চি. আৰু অনুসূচিত জাতিৰ তালিকাৰ ভিতৰতেই, উপ-শ্ৰেণীবিভাজন
(Sub-categorization) গুৰুত্বসহকাৰে বিবেচনা কৰাৰ যোগ্যা৷ কেইবাখনো ৰাজ্যিক আয়োগ আৰু
কেন্দ্ৰীয় ৰোহিণী আয়োগৰ (Rohini Commission) শেহতীয়া অনুসন্ধানে উদঘাটন কৰিছে যে
অ.বি.চি. তালিকাৰ ভিতৰত থকা হাজাৰটা উপ-জাতিৰ ভিতৰত কেৱল কেইটামান প্ৰভাৱশালী উপ-জাতিয়েহে
কোটা সুবিধাৰ এক অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ আৰু সিংহভাগ অংশ লাভ কৰিছে, আনহাতে শ শ ক্ষুদ্ৰ জাতি
সম্পূৰ্ণ বঞ্চিত হৈ ৰৈছে৷ সেয়ে আটাইতকৈ অসুবিধাগ্ৰস্ত উপ-গোটসমূহৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট
অংশ সুকীয়াকৈ সংৰক্ষণ কৰাটোৱে সংৰক্ষিত শ্ৰেণীৰ ভিতৰতে সুবিধাসমূহ অধিক সমান আৰু ন্যায়সংগতভাৱে
বিতৰণ কৰিব পাৰে৷ একেসময়তে, অসংৰক্ষিত দুখীয়াসকলৰ বাবে সহায় কেৱল ই.ডব্লিউ.এছ.ৰ
দৰে কোটা ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তেই নহয়, প্ৰত্যক্ষ চৰকাৰী বিনিয়োগৰ জৰিয়তেও বৃদ্ধি পোৱা
উচিত: শ্ৰেণী নিৰ্বিশেষে নিম্ন-আয়ৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে মেধাভিত্তিক বৃত্তি, বিনামূলীয়া
উচ্চমানৰ কোচিং সহায়তা, আৰু মাচুল ৰেহাইৰ সম্প্ৰসাৰণে সামাজিক বিতৰ্কৰ দুয়োফালৰ ক্ষোভক
ওফৰাই দি শূন্য-যোগফলৰ (Zero-Sum Game) ধাৰণাটো কাৰ্যকৰীভাৱে হ্ৰাস কৰিব পাৰে৷ এক সুদূৰপ্ৰসাৰী
আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সমাধান ইয়াতকৈও গভীৰত নিহিত হৈ আছে, কিয়নো সংৰক্ষণে অন্তিম পৰ্যায়ত—অৰ্থাৎ কলেজত ভৰ্তি বা চৰকাৰী চাকৰি
নিয়োগৰ সময়তহে পিছপৰা অৱস্থা ধৰা পেলাই হস্তক্ষেপ কৰে; কিন্তু প্ৰাথমিক শৈশৱ শিক্ষা,
গ্ৰাম্য বিদ্যালয়ৰ আন্তঃগাঁথনি, আৰু ডিজিটেল সমতা সৃষ্টিত অধিক ৰাষ্ট্ৰীয় বিনিয়োগে
প্ৰতিটো সম্প্ৰদায়ৰ বাবেই প্ৰতিযোগিতাৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ পৰাই কোটাক প্ৰয়োজনীয় অনুভৱ
কৰোৱা ডাঙৰ ব্যৱধানটো সংকুচিত কৰিব পাৰে৷ শেষত, নীতিৰ সূক্ষ্ম পৰিকল্পনাৰ দৰেই তথ্য
আৰু বাস্তৱায়নৰ সম্পূৰ্ণ স্বচ্ছতাও গুৰুত্বপূৰ্ণ৷ উপ-জাতি, আয়ৰ স্তৰ, আৰু অঞ্চল অনুসৰি
বিভক্ত কৰি সংৰক্ষণৰ প্ৰকৃত সুবিধাভোগী কোন তাৰ নিয়মীয়া অডিটেড ডাটা বা তথ্য প্ৰকাশ
কৰিলে সংৰক্ষণ নীতিক ৰাজনৈতিক ধাৰণা আৰু অনলাইন ক্ষোভৰ পৰিবৰ্তে প্ৰকৃত প্ৰমাণ আৰু
অৰ্থনৈতিক তথ্যৰ ভিত্তিত সামঞ্জস্য কৰিব পৰা হ’ব৷ সংৰক্ষণক এক নিৰ্দিষ্ট ঐতিহাসিক আঘাতৰ
প্ৰতিকাৰমূলক ব্যৱস্থা হিচাপে গঠন কৰা হৈছিল, স্থায়ী বংশানুক্ৰমিক অধিকাৰ হিচাপে নহয়,
আৰু আজিৰ সামাজিক বিতৰ্ক যিমানেই ৰাজনৈতিকভাৱে উত্তপ্ত নহওক কিয়, মূলতঃ বাস্তৱায়নে
সেই মূল উদ্দেশ্যৰ লগত তাল মিলাই চলিছেনে নাই তাৰ ওপৰতহে প্ৰতিষ্ঠিত৷ এই দিশত আগবঢ়াৰ
আটাইতকৈ কাৰ্যকৰী পথ সংৰক্ষণ নীতিৰ সম্পূৰ্ণ বিলুপ্তি বা অসংস্কাৰিত যথাস্থিতি
(Status Quo) ৰ যিকোনো এটা হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম, বৰং এনে এক গতিশীল ব্যৱস্থা যিয়ে যিয়েই
প্ৰকৃত সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক অসুবিধা বিচাৰি পায় তাক লক্ষ্যবদ্ধ কৰি থাকিব, একেসময়তে
সেই ফাটবোৰ বন্ধ কৰিব যিয়ে ইয়াক সমতালৈ যোৱা প্ৰগতিশীল সেতু নহৈ উত্তৰাধিকাৰসূত্ৰে
পোৱা অসীম বিশেষাধিকাৰ হৈ পৰাৰ সুযোগ দিয়ে৷
