হৰেকৃষ্ণ ডেকা
সাহিত্য অধ্যয়ন গভীৰ অৰ্থত ভাষাৰো অধ্যয়ন৷
সাহিত্য কেৱল ভাষাত ৰচিত এবিধ বস্তু নহয়; ই এনে এক ক্ষেত্ৰ, য’ত এটা ভাষাই নিজৰ সম্পূৰ্ণ
প্ৰকাশ ক্ষমতা আৱিষ্কাৰ কৰে৷ প্ৰতিটো স্থায়ী সাহিত্যিক কৃতি একে সময়তে একোটা শিল্পকৰ্ম
আৰু যি ভাষাত ই লিখিত, সেই ভাষাৰ অন্তৰ্নিহিত ক্ষমতাৰ অন্বেষণ৷ সাহিত্যৰ জৰিয়তে ভাষাই
ইয়াৰ সাধাৰণ দৈনন্দিন যোগাযোগৰ কাৰ্য্য অতিক্ৰম কৰি সূক্ষ্ম আৱেগ, জটিল ধাৰণা, দাৰ্শনিক
উপলব্ধি আৰু কাল্পনিক জগত উদঘাটন কৰাৰ এক মাধ্যম হৈ পৰে৷ এই প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদিয়েই
এটা ভাষাৰ প্ৰকৃত সম্ভাৱনা প্ৰকাশ পায়৷
এটা ভাষাৰ শক্তি কেৱল তাৰ অভিধানৰ আকাৰৰ ওপৰত
ভিত্তি কৰি জুখিব নোৱাৰি৷ এক সমৃদ্ধ শব্দকোষে নিশ্চিতভাৱে অধিক বিকল্প প্ৰদান কৰে,
কিন্তু কেৱল শব্দ সম্ভাৰে প্ৰকাশ ক্ষমতা নিৰ্ধাৰণ নকৰে৷ এটা ভাষাৰ প্ৰকৃত জীৱনীশক্তি
নিহিত হৈ থাকে ইয়াৰ বক্তা আৰু লেখকসকলে ইয়াক কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰে তাৰ ওপৰত৷ সাহিত্যৰ
ইতিহাসে বাৰে বাৰে প্ৰমাণ কৰিছে যে তুলনামূলকভাৱে সীমিত শব্দকোষ থকা ভাষাসমূহতো অসাধাৰণ
শিল্পকৰ্ম সৃষ্টি হৈছে৷ আচলতে গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল উপলব্ধ শব্দৰ সংখ্যা নহয়, বৰঞ্চ
বাক্যৰীতি, খণ্ডবাক্য (idioms), উপমা বা ৰূপক, ছন্দ আৰু প্ৰসংগৰ জৰিয়তে সেই শব্দবোৰৰ
কল্পনামূলক ব্যৱহাৰ৷
এজন প্ৰতিভাবান
লেখকে মহান সাহিত্য সৃষ্টি কৰিবলৈ সমগ্ৰ অভিধান নিঃশেষ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই৷ চিনাকি শব্দৰে
গঠিত সৃষ্টিশীল বিন্যাসে প্ৰায়ে এনে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ পূৰ্বানুমান কোনো অভিধানে
কৰিব নোৱাৰিলেহেঁতেন৷ ফকৰা-যোজনা, খণ্ডবাক্য, কথ্য ভাষা আৰু উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে পোৱা
সাংস্কৃতিক সংযোগসমূহৰ প্ৰকাশ ক্ষমতা প্ৰায়ে নতুনকৈ সৃষ্টি কৰা শব্দকোষতকৈ বহু বেছি৷
প্ৰতিটো ভাষাৰে এক নিজস্ব আভ্যন্তৰীণ গঠন বা স্থাপত্য থাকে—এক স্বকীয় ছন্দ, মেজাজ
আৰু প্ৰকাশৰ শৈলী—যিয়ে ইয়াক অভিজ্ঞতা উপস্থাপন কৰিবলৈ অনন্য সামৰ্থ্য প্ৰদান কৰে৷
এই অন্তৰ্নিহিত চৰিত্ৰই লেখকসকলক উদ্ভাৱনৰ অসীম সম্ভাৱনা যোগায়৷
প্ৰাচীন অলংকাৰশাস্ত্ৰী
আৰু আধুনিক ভাষাবিদ উভয়েই এই বিষয়টো নিৰীক্ষণ কৰিছে৷ অলংকাৰ শাস্ত্ৰৰ অধ্যয়ন কেতিয়াও
কেৱল বিমূৰ্ত তত্ত্বৰ মাজত সীমিত নাছিল; ইয়াৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণসমূহ প্ৰায়ে সৃষ্টিশীল
সাহিত্যৰ পৰাই লোৱা হৈছে৷ সাহিত্যৰ কালজয়ী সৃষ্টিসমূহে ক্ৰমাগতভাৱে প্ৰকাশ কৰে, কেনেকৈ
ৰূপক, ব্যংগ, প্ৰতীকাত্মকতা, অৰ্থৰ অস্পষ্টতা আৰু অন্যান্য অলংকাৰে ভাষাৰ অৰ্থগত পৰিসৰ
বৃদ্ধি কৰে৷ এনে উদ্ভাৱনসমূহ আকস্মিক আলংকাৰিক সাজ-সজ্জা নহয়; ই ভাষাটোক নিজেই এক
নতুন ৰূপ দিয়ে৷ যেতিয়া এটা সফল সাহিত্যিক প্ৰকাশে জনমানসত খোপনি পুতে, ই সততে ভাষাৰ
স্থায়ী উত্তৰাধিকাৰৰ অংশ হৈ পৰে৷
সেয়েহে, প্ৰতিজন
সৃষ্টিশীল লেখক ভাষাগত সম্ভাৱনাৰ এজন অন্বেষক হৈ পৰে৷ প্ৰকাশৰ নতুন শৈলীৰ সন্ধান হৈছে
সাহিত্যৰ অন্যতম নিৰ্ণায়ক বৈশিষ্ট্য৷ লেখকসকলে স্বাভাৱিকতেই অন্যান্য ভাষাত ৰচিত সাহিত্যৰ
পৰা শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে৷ তুলনামূলক পাঠে কল্পনাশক্তি প্ৰসাৰিত কৰে আৰু অপৰিচিত কৌশল,
গঠন আৰু সংবেদনশীলতাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে৷ তথাপিও, প্ৰকৃত সাহিত্যিক উদ্ভাৱন কেৱল
এটা ভাষাৰ পৰা আন এটা ভাষালৈ পোনপটীয়াকৈ স্থানান্তৰ কৰিব নোৱাৰি৷ প্ৰতিটো ভাষাৰে থাকে
অনুভূতিৰ নিজস্ব ব্যাকৰণ, নিজস্ব সংগীত, নিজস্ব ঐতিহাসিক স্মৃতি আৰু নিজস্ব সাংস্কৃতিক
কল্পনা৷ এটা ভাষাগত পৰিৱেশত যিটো সফল হয়, তাক ৰূপান্তৰ নকৰাকৈ আন এটা ভাষালৈ অনুকৰণ
কৰিব নোৱাৰি৷
আন ভাষাৰ পৰা শব্দ
বা ধাৰণা ধাৰ কৰাটো সদায় ভাষাগত বিৱৰ্তনৰ এক প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য হৈ আহিছে৷ কোনো জীৱন্ত
ভাষাই বাহ্যিক প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন হৈ থকা নাই৷ ইতিহাসৰ যোগেদি ভাষাবোৰে
বাণিজ্য, প্ৰব্ৰজন, যুদ্ধজয়, ধৰ্ম, পণ্ডিতালী আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানৰ জৰিয়তে
বৈদেশীক শব্দ, ধাৰণা আৰু সাহিত্যিক ৰূপসমূহ গ্ৰহণ কৰিছে৷ এনে আদান-প্ৰদান দুৰ্বলতাৰ
চিন নহয়, বৰঞ্চ জীৱনশক্তিৰহে চিন৷ অৱশ্যে, ধাৰ কৰা উপাদানবোৰ তেতিয়াহে অৰ্থপূৰ্ণ
হৈ পৰে যেতিয়া সেইবোৰ গ্ৰহণকাৰী ভাষাৰ প্ৰকাশভংগীৰ গাঁথনিটোৰ সৈতে একাত্ম হৈ পৰে৷
যদি সেইবোৰ ভাষাৰ আভ্যন্তৰীণ যুক্তি আৰু প্ৰকাশভংগীৰ পৰা আঁতৰত থাকি কেৱল বাহ্যিক অলংকাৰ
হৈ থাকে, তেন্তে সি ভাষাটোৰ বিকাশত বিশেষ অৰিহণা যোগাব নোৱাৰে৷ সেয়েহে সফল গ্ৰহণ হৈছে
কেৱল অনুকৰণ নহয়, সৃষ্টিশীল অভিযোজনহে৷
নতুন ধাৰণাৰ উন্মেষৰ
লগে লগে প্ৰকাশৰ নতুন ৰূপৰ নিৰন্তৰ প্ৰয়োজন হয়৷ প্ৰতিটো যুগে নতুন দাৰ্শনিক প্ৰশ্ন,
বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰ, সামাজিক বাস্তৱতা, প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱন আৰু নান্দনিক অভিজ্ঞতাৰ
জন্ম দিয়ে৷ জ্ঞানৰ এই প্ৰসাৰিত দিগন্তৰ সৈতে খাপ খাবলৈ ভাষাৰো নিৰন্তৰ বিৱৰ্তন হ’ব
লাগিব৷ ইয়াতেই সৃষ্টিশীল লেখকে সাহিত্যৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে৷ কল্পনা
আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ জৰিয়তে লেখকে প্ৰকাশৰ সীমা সম্প্ৰসাৰিত কৰে, নতুন ৰূপক আৱিষ্কাৰ
কৰে, চিনাকি শব্দৰ অৰ্থ সম্প্ৰসাৰণ কৰে আৰু পূৰ্বে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰা অভিজ্ঞতাসমূহ
ব্যক্ত কৰিব পৰাকৈ ভাষাগত ৰূপ সৃষ্টি কৰে৷
ভাষাৰ অসাধাৰণ নমনীয়তা
আৰু স্থিতিস্থাপকতায়ে এনে বিকাশ সম্ভৱ কৰি তোলে৷ প্ৰতিটো জীৱন্ত ভাষাতেই অপ্ৰকাশিত
সম্পদ লুকাই থাকে যিয়ে সৃষ্টিশীল আৱিষ্কাৰৰ বাবে অপেক্ষা কৰে৷ সাহিত্যই এনে এক পৰীক্ষাগাৰ
হৈ পৰে য’ত এই সম্ভাৱনাবোৰ পৰীক্ষা কৰা হয়৷ দৰ্শনেও ধাৰণাসমূহক মাৰ্জিত কৰি আৰু বৌদ্ধিক
শব্দকোষ সম্প্ৰসাৰিত কৰি অনুৰূপ কাৰ্য্য সম্পাদন কৰে৷ বৈজ্ঞানিক আলোচনাও প্ৰায়ে সাহিত্যৰ
পৰা উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে পোৱা ৰূপকাত্মক চিন্তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে৷ “জেনেটিক ক’ড”
(genetic code), “ব্লেক হোল” (black hole), “চেলুলাৰ মেচিনেৰী” (cellular
machinery), “ইনফৰ্মেচন” (information) বা “ফেব্ৰিক অৱ স্পেচ-টাইম” (the fabric of
space-time) ৰ দৰে প্ৰকাশভংগীয়ে স্পষ্ট কৰে,
বৈজ্ঞানিক উপলব্ধিয়ে কেনেকৈ বিমূৰ্ত ধাৰণাবোৰ সংযোগ কৰিবলৈ প্ৰায়ে আলংকাৰিক
ভাষাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে৷ সেয়েহে সাহিত্য, দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানক পৃথক কৰা সীমাবোৰ আমি
ভবাটোকৈয়ো অধিক সুভেদ্য৷ এইবোৰে একেলগে ভাষাৰ নিৰন্তৰ সমৃদ্ধিত অৰিহণা যোগায়৷
এই কাৰণেই প্ৰতিজন
সৃষ্টিশীল লেখকৰ নিজৰ ভাষাৰ প্ৰতি এক দায়িত্ব থাকে৷ লিখাটো কেৱল এক ব্যক্তিগত আত্মপ্ৰকাশৰ
কাৰ্য নহয়; ই ভাষাগত সম্প্ৰদায় এটাৰ ঐতিহাসিক বিকাশৰ অংশগ্ৰহণো৷ প্ৰতিটো গুৰুত্বপূৰ্ণ
সাহিত্যিক কৃতিয়ে ভাষাটোক আগতকৈ সামান্য হ’লেও অধিক সমৃদ্ধ কৰি থৈ যায়৷ অৰ্থৰ নতুন
মাত্ৰা, মনোগ্ৰাহী প্ৰকাশভংগী, নতুন বাক্যৰীতি আৰু সতেজ প্ৰতীকাত্মক সংযোগ পৰৱৰ্তী
প্ৰজন্মৰ লেখক আৰু পাঠকসকলৰ বাবে উপলব্ধ হয়৷
বহুভাষিক সমাজত
এই দায়িত্ব বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে, য’ত লেখকসকলে প্ৰায়ে নিজৰ মাতৃভাষা আৰু
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে প্ৰভাৱশালী ভাষাৰ মাজত পচন্দৰ সন্মুখীন হয়৷ অৱশ্যে, কোনো অৰ্জিত
ভাষাত লিখাত আপত্তি কৰিবলগীয়া একো নাই৷ সাহিত্যই সদায় ভাষাগত সীমা অতিক্ৰম কৰি আহিছে,
আৰু বহু প্ৰখ্যাত লেখকে নিজৰ জন্মৰ ভাষাৰ বাহিৰেও অন্য ভাষাত কালজয়ী সৃষ্টি কৰিছে৷
বিশ্ব সাহিত্যৰ ইতিহাসত বহুভাষিক সৃষ্টিশীলতাৰ অসংখ্য উদাহৰণ আছে৷ ভাষাৰ নিৰ্বাচন অৱশেষত
কেৱল লেখকজনৰ নিজৰ সিদ্ধান্ত৷
যিটো বিষয় চিন্তনীয়,
সেয়া হৈছে কেৱল আন এটা ভাষাই অধিক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰাৰ বাবেই নিজৰ
মাতৃভাষাক অৱহেলা কৰা—বা তাতোকৈ ভয়ংকৰভাৱে তাক অৱমাননা কৰাৰ প্ৰৱণতা৷ এনে মনোভাৱে
লেখকজনক মাতৃভাষাত নিহিত হৈ থকা সাংস্কৃতিক স্মৃতি, মৌখিক পৰম্পৰা, খণ্ডবাক্যৰ সমৃদ্ধি
আৰু ঐতিহাসিক অভিজ্ঞতাৰ পৰা বিছিন্ন কৰাৰ সম্ভাৱনা কঢ়িয়াই আনে৷ প্ৰতিটো ভাষাই নিজৰ
ভিতৰতে জগতখনক চোৱাৰ এক সুকীয়া দৃষ্টিভংগী কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে৷ নিজৰ ভাষাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ
যোগাযোগ হেৰুওৱা মানেই বহু দিশত মানৱীয় অভিজ্ঞতা বুজি পোৱাৰ এক অপূৰণীয় মাধ্যমৰ পৰা
বঞ্চিত হোৱা৷
সৌভাগ্যক্ৰমে, আধুনিক
বিশ্বই আন এটা পথ প্ৰদান কৰে, যাৰ জৰিয়তে সাহিত্যই ভাষাগত সীমা অতিক্ৰম কৰে: সেয়া
হ’ল অনুবাদ৷ অনুবাদ সাংস্কৃতিক বাৰ্তালাপৰ বাবে সভ্যতাৰ অন্যতম মহান সঁজুলি হৈ পৰিছে৷
ই এটা ভাষাত সৃষ্টি হোৱা সাহিত্যক আন এটা ভাষা জনা পাঠকৰ বৌদ্ধিক আৰু আৱেগিক জীৱনত
প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সমৰ্থ কৰে৷ যদি কোনো সাহিত্যিক কৃতিৰ প্ৰকৃত শিল্পাত্মক মূল্য থাকে,
তেন্তে এক সংবেদনশীল আৰু দক্ষ অনুবাদে ভাষাসমূহৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি ইয়াৰ বেছিভাগ শক্তিয়েই
প্ৰকাশ কৰিব পাৰে৷
বাস্তৱতে, বিশ্ব
সাহিত্যৰ বিষয়ে আমাৰ জ্ঞানে অনুবাদৰ ওচৰত অপৰিসীমভাৱে ঋণী৷ স্পেনিছ, ফ্ৰেন্স, জাপানী,
ফাৰ্চী, চীনা, আৰবী, পৰ্তুগীজ, ৰাছিয়ান, গ্ৰীক, ইটালীয় আৰু স্লাভিক ভাষাসমূহৰ কালজয়ী
সৃষ্টিসমূহ অনুবাদৰ জৰিয়তেই (প্ৰায়ে ইংৰাজীৰ মাধ্যমেৰে) লাখ লাখ পাঠকৰ ওচৰ পাইছে৷
ঠিক তেনেকৈয়ে, ভাৰতৰ পাঠকেও দেশখনৰ সমৃদ্ধ বহুভাষিক সাহিত্যিক উত্তৰাধিকাৰৰ বেছিভাগেই
ভাৰতীয় ভাষাসমূহৰ মাজত হোৱা অনুবাদ আৰু ইংৰাজী অনুবাদৰ জৰিয়তে অনুভৱ কৰে৷ অনুবাদ
নোহোৱাকৈ এই ৰাজকীয় সাহিত্যিক পৰম্পৰাবোৰ ভাষাগত সীমাৰ ভিতৰতে আবদ্ধ হৈ থাকিলহেঁতেন৷
সেয়েহে অনুবাদ
কেৱল ভাষাগত শব্দ সলনি কৰাৰ এক কাৰিকৰী অনুশীলন নহয়৷ ই হৈছে সংস্কৃতি, ইতিহাস, কল্পনা
আৰু নান্দনিক পৰম্পৰাৰ মাজত এক সাক্ষাৎ৷ প্ৰতিটো সফল অনুবাদে পাৰস্পৰিক বুজাবুজি গভীৰ
কৰে আৰু জড়িত দুয়োটা ভাষাৰ বৌদ্ধিক দিগন্ত সম্প্ৰসাৰিত কৰে৷ ই কেৱল পাঠকসকলকেই নহয়,
লেখকসকলকো সমৃদ্ধ কৰে, যিসকলে অন্যান্য সাহিত্যিক পৰম্পৰাৰ সৈতে ধাৰাবাহিক সম্পৰ্কৰ
জৰিয়তে প্ৰকাশৰ নতুন সম্ভাৱনা আৱিষ্কাৰ কৰে৷
বিশ্ব সাহিত্য আচলতে
কোনো এটা প্ৰভাৱশালী ভাষাত লিখা ৰচনাৰ সংগ্ৰহ নহয়, বৰঞ্চ বহু ভাষাৰ মাজত চলা এক বিশাল
বাৰ্তালাপ৷ নিজৰ মাতৃভাষাত কালজয়ী সাহিত্য সৃষ্টি কৰা প্ৰতিজন লেখকে এই বিশ্বজনীন
বাৰ্তালাপত অৰিহণা যোগায়৷ অনুবাদে নিশ্চিত কৰে যে এই অৰিহণাবোৰ অৱশেষত মানৱজাতিৰ উমৈহতীয়া
সাংস্কৃতিক উত্তৰাধিকাৰৰ অংশ হৈ পৰে৷ গতিকে, নিজৰ ভাষাৰ বিকাশ আৰু বিশ্ব সাহিত্যত অংশগ্ৰহণ
পৰস্পৰ বিৰোধী নহয়; এইবোৰ একেই সৃষ্টিশীল প্ৰচেষ্টাৰ পৰিপূৰক দিশ৷
যিকোনো ডাঙৰ পুথিভঁৰাল
ভ্ৰমণ কৰিলে এই সত্যটো স্পষ্ট হৈ পৰে৷ তাৰ আলমাৰিবোৰত শতিকাজুৰি শ শ ভাষাৰ জৰিয়তে
কথা কোৱা অসংখ্য সভ্যতাৰ কণ্ঠ সংৰক্ষিত হৈ আছে৷ সেইবোৰে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে প্ৰতিটো
ভাষাতেই, তাৰ বক্তাৰ সংখ্যা যিমানেই কম নহওক কিয়, বাস্তৱতাক উপস্থাপন কৰাৰ অনন্য সম্ভাৱনা
থাকে৷ প্ৰতিটো সাহিত্যই মানৱজাতিৰ সামূহিক কল্পনাত অপূৰণীয় কিবা নহয় কিবা অৰিহণা
যোগায়৷ সেয়েহে, নিজৰ ভাষাৰ চৰ্চা কৰা মানে বিশ্বৰ পৰা আঁতৰি অহা নহয়, বৰঞ্চ বিশ্ব
সাহিত্যৰ সমবেত সংগীতত আন এটা প্ৰকৃত স্বৰ সংযোজন কৰাহে৷
