ড০ গৌৰী গৌতম বৰঠাকুৰ
কেৰেলাৰ নাম শুনিলেই চকুৰ আগত ভাহি উঠে সেউজীয়া নাৰিকল গছ, শান্ত
হ্ৰদ আৰু সৰ্পিল গতিত বৈ যোৱা ধুনীয়া নদীসমূহ। এই নদীসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম এখন
আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু আকৰ্ষণীয় নদী হৈছে চালিয়াৰ নদী (Chaliyar
River)। কেৰেলাৰ চতুৰ্থ দীৰ্ঘতম এই নদীখন কেৱল এটা জলাশয়েই নহয়, ই হ’ল
হাজাৰ হাজাৰ জীৱ আৰু মানুহৰ জীৱনৰেখা।
এই নদীখনৰ উৎপত্তি হৈছে তামিলনাডুৰ নীলগিৰি পাহাৰৰ ইলাম্বিলেৰী (Elambaleri)
নামৰ ঠাইত। ইয়াৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১৬৯ কিলোমিটাৰ। চালিয়াৰ নদীক ‘বেইপুৰ
নদী’ (Beypore River) বুলিও জনা যায়, কাৰণ
ই কোজিকোড জিলাৰ বেইপুৰ নামৰ বন্দৰ চহৰখনৰ ওচৰত আৰব সাগৰত পতিত হৈছে।
দক্ষিণ ভাৰতৰ বেছিভাগ নদীয়েই খৰাং বতৰত শুকাই যায়, কিন্তু
চালিয়াৰ নদীৰ এটা ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে যে ই বছৰৰ বাৰমাহে পানীৰে উপচি থাকে। ইয়াৰ
কাৰণ হ’ল ইয়াৰ অৱবাহিকাত হোৱা প্ৰচুৰ বৰষুণ। ইতিহাস আৰু ভূতাত্ত্বিক গৱেষণা অনুসৰি, চালিয়াৰ
নদীৰ পলসত সোণৰ কণা (Gold placers) পোৱা গৈছিল।
সেইবাবে ইয়াৰ উপত্যকা অঞ্চল নীলাম্বুৰ (Nilambur) সোণ
খন্দা কাৰ্যৰ বাবে এসময়ত বিখ্যাত আছিল।
প্ৰকৃতিৰ উপহাৰ এই নদীখনে বিগত দশকবোৰত মানুহৰ অপকৰ্মৰ বাবে তীব্ৰ
সংকটৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে। বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে চালে ইয়াৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰ (Ecosystem)
বৰ্তমান বিপন্ন আৰু ইয়াৰ মূল কাৰণ হৈছে - ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ (Industrial
Pollution) আৰু অবৈধ বালি খনন (Illegal Sand
Mining)৷
বিগত শতিকাৰ শেষৰ পিনে চালিয়াৰ নদীৰ পাৰত গঢ়ি উঠা মৰাপাট আৰু ৰাসায়নিক
কাৰখানাই নদীখনৰ পানী বিষাক্ত কৰি তুলিছিল। ইয়াৰ ফলত জলচৰ প্ৰাণীৰ ব্যাপক মৃত্যু
ঘটিছিল আৰু স্থানীয় লোকৰ মাজত কৰ্কট ৰোগৰ দৰে মাৰাত্মক ব্যাধিয়ে দেখা দিছিল। তদুপৰি নদীৰ
বুকুৰ পৰা অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে বালি খন্দাৰ ফলত নদীৰ গভীৰতা অস্বাভাৱিকভাৱে সলনি হৈছে, যাৰ
ফলত খহনীয়াই ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে।
পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু উদ্ধাৰ অভিযান (Environmental
& Rescue Operations)
চালিয়াৰ নদীক বচাবলৈ স্থানীয় জনসাধাৰণ আৰু বিজ্ঞান কৰ্মীসকলে যি
আন্দোলন গঢ়ি তুলিছিল, তাক ভাৰতৰ পৰিৱেশ আন্দোলনৰ ইতিহাসত এক
মাইলৰ খুঁটি বুলি গণ্য কৰা হয়।
ৰাইজৰ শক্তি আৰু আইনী যুঁজ: স্থানীয় লোক আৰু পৰিৱেশবিদসকলে গঠন কৰা ‘চালিয়াৰ
নদী সুৰক্ষা সমিতি’ৰ দীৰ্ঘদিনীয়া আন্দোলনৰ ফলত অৱশেষত
নদীখন প্ৰদূষিত কৰা ডাঙৰ কাৰখানাটো বন্ধ কৰিবলৈ চৰকাৰ বাধ্য হয়। এয়া আছিল
প্ৰদূষণৰ বিৰুদ্ধে সাধাৰণ ৰাইজৰ এক ডাঙৰ বৈজ্ঞানিক তথা আইনী বিজয়।
বৰ্তমান সময়ত নদীখনৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰা
হৈছে:
জৈৱিক পদ্ধতিৰে নদী সংৰক্ষণ: বৰ্তমান নদীখনৰ পাৰত খহনীয়া ৰোধ কৰিবলৈ
বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে গছ-গছনি আৰু বিশেষ ঘাঁহ (যেনে ভেটিভাৰ ঘাঁহ) ৰোপণ কৰা হৈছে, যাৰ
শিপাই মাটি খামোচ মাৰি ধৰি ৰাখে।
প্লাষ্টিক মুক্ত অভিযান: চৰকাৰ আৰু বিভিন্ন বেচৰকাৰী সংস্থাৰ উদ্যোগত
নিয়মিতভাৱে চালিয়াৰ নদীৰ পৰা প্লাষ্টিক আৰু কঠিন আৱৰ্জনা নিষ্কাষণৰ বাবে বিশেষ ‘উদ্ধাৰ
অভিযান’ (Cleaning & Rescue Operations) চলোৱা
হয়।
বানপানী আৰু দুৰ্যোগ প্ৰশমন: বৰ্ষা ঋতুত পশ্চিমীয়া ঘাট পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ
পৰা অহা অতিৰিক্ত পানীয়ে যাতে বানৰ সৃষ্টি নকৰে, তাৰ
বাবে উপগ্ৰহ চিত্ৰ (Satellite Imagery) ব্যৱহাৰ কৰি
নদীখনৰ পানীৰ স্তৰ নিৰন্তৰ নিৰীক্ষণ কৰা হয়।
চালিয়াৰ নদীৰ এই কাহিনীয়ে আমাক শিকায় যে বিজ্ঞান আৰু সজাগতাৰ সঠিক
প্ৰয়োগ কৰিলে আমি প্ৰকৃতিৰ ধ্বংস হৈ যোৱা সম্পদকো পুনৰ জীৱন্ত কৰি তুলিব পাৰো। নদী
বাচি থাকিলেহে আমাৰ ভৱিষ্যত প্ৰজন্ম সুৰক্ষিত থাকিব।
কেৰেলাৰ চালিয়াৰ নদীৰ এই সজাগতা আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ সফল কাহিনীয়ে বৰ্তমান
সময়ত আমাৰ অসমৰ নদীসমূহৰ মৰ্মান্তিক অৱস্থালৈ আঙুলিয়াই দিয়ে। বিশেষকৈ যোৰহাট চহৰৰ
মাজেৰে বৈ যোৱা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ অন্যতম দক্ষিণ বাহিনী উপনৈ ভোগদৈ নদী (Bhogdoi
River) আজি প্ৰদূষণৰ চৰম সীমাত উপনীত হৈছে। নেচনেল গ্ৰীন
ট্ৰিবুনেল (NGT) আৰু কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ ব’ৰ্ডে
ভোগদৈক দেশৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত নদীসমূহৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। চহৰখনৰ পৌৰসভাৰ
বৰ্জ্য পদাৰ্থ, অনিয়ন্ত্ৰিত আৱৰ্জনা আৰু অবৈধ বালি খননে
ভোগদৈৰ বুকুত অক্সিজেনৰ মাত্ৰা (Dissolved Oxygen) আশংকাজনকভাৱে
হ্ৰাস কৰিছে। একেদৰে, ঐতিহাসিক চাহ ঐতিহ্যৰ সৈতে জড়িত যোৰহাটৰে
আন এখন সৰু নদী টোকোলাই (Tocklai River) আজি মানুহৰ চৰম
অৱহেলাৰ চিকাৰ। ১৯৮৭ চনৰ বাৰিষাৰ পিছৰে পৰা ইয়াৰ স্বাভাৱিক গতি ব্যাহত হয় আৰু
বৰ্তমান ই এক জাবৰ-জোথৰ পেলোৱা নলালৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। যাৰ ফলস্বৰূপে সামান্য
বৰষুণতেই সমগ্ৰ যোৰহাট চহৰ কৃতিম বানৰ কবলত পৰিবলগীয়া হৈছে। শেহতীয়াকৈ ২০২৬ চনৰ
এপ্ৰিল মাহত জিলা প্ৰশাসন আৰু দুৰ্যোগ প্ৰশমন বিভাগে ইয়াৰ বাবে এক বিশেষ চাফাই
অভিযান চলাবলগীয়া হৈছে।
এই সৰু সৰু উপনৈসমূহৰ বিপন্ন অৱস্থাই অৱশেষত আমাৰ জীৱনৰেখা স্বৰূপ
মহাবাহু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী (Brahmaputra River)-কো
গভীৰ সংকটৰ পিনে ঠেলি দিছে। গুৱাহাটী, ডিব্ৰুগড় আৰু
যোৰহাটৰ দৰে ডাঙৰ চহৰসমূহৰ অশোধিত নৰ্দমাৰ পানী, প্লাষ্টিক
আৰু ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা অহৰহ ব্ৰহ্মপুত্ৰত পৰি নদীখনৰ বিশাল জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যক ধ্বংস
কৰিছে। চালিয়াৰ নদীৰ সংগ্ৰামে আমাক দেখুৱাই থৈ গৈছে যে কেৱল চৰকাৰী আঁচনিৰ ওপৰত
নিৰ্ভৰ কৰিলে নদী উদ্ধাৰ সম্ভৱ নহয়; ইয়াৰ বাবে
প্ৰয়োজন স্থানীয় ৰাইজৰ সজাগতা আৰু এক শক্তিশালী গণ-আন্দোলন। যদিহে আমি এতিয়াও
ভোগদৈ বা টোকোলাইৰ দৰে নদীসমূহক প্লাষ্টিক আৰু জাবৰমুক্ত কৰি ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক গতি
ঘূৰাই আনিব নোৱাৰোঁ, তেন্তে ভৱিষ্যতে মহাবাহু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ
বুকুত এক ডাঙৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বিপৰ্যয় (Ecological
Catastrophe) ঘটাটো নিশ্চিত।
সহকাৰী অধ্যাপক
পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ
যোৰহাট বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান
ফোন- ৯৮৬৪৩০৮০৯৭
ইমেইল- ggb.jist@gmail.com
