পংকজ প্ৰতিম বৰদলৈ
সংগ্ৰহালয়ক আজিৰ বিশ্বত কেৱল পুৰণি সামগ্ৰী সংৰক্ষণ কৰা এটা
স্থান বুলি ধাৰণা কৰা নহয়; বৰং সংগ্ৰহালয়ক সমাজ, ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু জ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ
এক জীৱন্ত ভাণ্ডাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়৷ সংগ্ৰহালয়ৰ ধাৰণাটো যথেষ্ট পুৰণি হ’লেও আধুনিক যুগত ইয়াৰ ভূমিকা, উদ্দেশ্য আৰু কাৰ্যপদ্ধতি
অধিক স্পষ্ট আৰু বিস্তৃত হৈছে৷ আধুনিক সংগ্ৰহালয়সমূহ কেৱল বস্তু সংগ্ৰহ কৰি সংৰক্ষণ
কৰা প্ৰতিষ্ঠান নহয়; ই এক গৱেষণা, শিক্ষা, সম্প্ৰদায়-সংযোগ আৰু সাংস্কৃতিক সংৰক্ষণৰ
কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকাশ লাভ কৰিছে৷ বিশেষকৈ পৰম্পৰাগত থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তি সংৰক্ষণৰ
ক্ষেত্ৰত সামাজিক সংগ্ৰহালয়সমূহে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে৷
আন্তৰ্জাতিক সংগ্ৰহালয় পৰিষদে ২০২২ চনত আগবঢ়োৱা সংজ্ঞা অনুসৰি
সংগ্ৰহালয় হৈছে সমাজৰ সেৱাত নিয়োজিত এটা লাভৰ উদ্দেশ্য-নথকা স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠান, যিয়ে
স্পৰ্শযোগ্য আৰু অস্পৰ্শযোগ্য ঐতিহ্য সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ, গৱেষণা, ব্যাখ্যা আৰু প্ৰদৰ্শন
কৰে৷ সংগ্ৰহালয়সমূহ জনসাধাৰণৰ বাবে মুকলি, সহজে প্ৰৱেশযোগ্য আৰু সকলোকে সামৰি লোৱা৷
এই সংজ্ঞাৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে সংগ্ৰহালয়ৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সমাজৰ ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰাৰ
লগতে সেই ঐতিহ্যৰ জ্ঞান সমাজৰ মাজত প্ৰচাৰ কৰা৷ সেইদৰে সংগ্ৰহালয় এক শিক্ষামূলক আৰু
সমাজমুখী প্ৰতিষ্ঠান৷
সংগ্ৰহালয়ৰ সৈতে সমাজৰ সম্পৰ্ক অতি ঘনিষ্ঠ৷ সমাজৰ ইতিহাস, সংস্কৃতি,
জীৱনশৈলী, শিল্প-সংস্কৃতি, কৃষি, কাৰুশিল্প, সংগীত, নৃত্য, চিকিৎসা পদ্ধতি আদি সকলো
দিশ সংগ্ৰহালয়ৰ জৰিয়তে সংৰক্ষণ কৰিব পৰা যায়৷ সেইকাৰণে সামাজিক সংগ্ৰহালয়ৰ ধাৰণাটো
বৰ্তমান সময়ত অতি গুৰুত্ব লাভ কৰিছে৷ সামাজিক সংগ্ৰহালয় বুলি ক’লে এনে এক সংগ্ৰহালয়ক বুজায় যি সংগ্ৰহালয় সমাজৰ মাজতেই অৱস্থিত আৰু
সমাজৰ মানুহৰ অংশগ্ৰহণৰ জৰিয়তে পৰিচালিত হয়৷ ইয়াত সমাজৰ মানুহেই সমল যোগান ধৰে, তথ্য
দিয়ে, অভিজ্ঞতা শ্বেয়াৰ কৰে আৰু সংগ্ৰহালয়টো নিজৰ সম্পদ বুলি অনুভৱ কৰে৷
পৰম্পৰাগত থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তি বুলি ক’লে আমি বুজোঁ— এটা অঞ্চলত বহু বছৰ ধৰি চলি অহা জীৱন-জীৱিকাৰ সৈতে জড়িত
জ্ঞান, কলা-কৌশল, প্ৰযুক্তি, চিকিৎসা পদ্ধতি, কৃষি পদ্ধতি, বয়ন-শিল্প, খাদ্য সংৰক্ষণ
পদ্ধতি, বাসগৃহ নিৰ্মাণ কৌশল, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ পদ্ধতি আদি৷ এইবোৰ জ্ঞান সাধাৰণতে লিখিত
ৰূপত নাথাকে; ই মৌখিকভাৱে এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ প্ৰবাহিত হৈ আহে৷ এই কাৰণেই
এইবোৰ জ্ঞান অতি স্পৰ্শকাতৰ আৰু হেৰাই যোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি৷ ইয়াত সংগ্ৰহালয়সমূহে এক
গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে৷
ভাৰতবৰ্ষত পৰম্পৰাগত থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তি সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত
বিভিন্ন সংগ্ৰহালয়, গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান আৰু সামাজিক উদ্যোগে গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম কৰি আহিছে৷
এই সংগ্ৰহালয়সমূহে কেৱল বস্তু সংগ্ৰহ আৰু প্ৰদৰ্শন কৰাত সীমাবদ্ধ নহয়; বৰং থলুৱা জীৱনশৈলী,
কাৰুশিল্প, স্থাপত্য, কৃষি-প্ৰযুক্তি, লোক-সংস্কৃতি, সংগীত, নৃত্য, খাদ্য-সংস্কৃতি
আদি বিষয়সমূহক এক সমগ্ৰ সাংস্কৃতিক প্ৰেক্ষাপটত উপস্থাপন কৰে৷ এই ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ কিছুমান
সংগ্ৰহালয় বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য৷
দক্ষিণ ভাৰতৰ চেন্নাইৰ ওচৰত অৱস্থিত দক্ষিণচিত্ৰ সংগ্ৰহালয়
এই ক্ষেত্ৰত এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ৷ এই সংগ্ৰহালয়টো মূলত দক্ষিণ ভাৰতৰ বিভিন্ন ৰাজ্য—তামিলনাডু, কেৰালা,
কৰ্ণাটক আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ পৰম্পৰাগত জীৱনশৈলী, স্থাপত্য, বয়ন শিল্প, মৃৎশিল্প, কাঠ
শিল্প, ধাতু শিল্প আদি সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে স্থাপন কৰা হৈছিল৷ এই সংগ্ৰহালয়ৰ
আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশটো হৈছে যে ইয়াত কেৱল বস্তু প্ৰদৰ্শন কৰা নহয়; ইয়াত পৰম্পৰাগত
ঘৰসমূহ সম্পূৰ্ণ ৰূপে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰি দেখুওৱা হৈছে, যাতে দৰ্শকে এটা সম্পূৰ্ণ জীৱনশৈলীৰ
অভিজ্ঞতা লাভ কৰিব পাৰে৷ ইয়াৰ উপৰিও ইয়াত নিয়মীয়াকৈ কাৰুশিল্প কৰ্মশালা, শিল্পী-আবাস
(artist-in-residence), ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে শিক্ষামূলক কাৰ্যসূচী আদি অনুষ্ঠিত হয়৷
এই ব্যৱস্থাই পৰম্পৰাগত জ্ঞানক কেৱল সংৰক্ষণেই নহয়, জীৱন্ত ৰূপত আগবঢ়াই নিয়াত সহায়
কৰিছে৷
একেদৰে ওড়িশাত অৱস্থিত উৰিষ্যা ৰাজ্যিক জনজাতি সংগ্ৰহালয় জনজাতীয়
জীৱন, সংস্কৃতি, বাসগৃহ, শিকাৰ সঁজুলি, কৃষি পদ্ধতি, অলংকাৰ, বয়ন শিল্প, ধৰ্মীয় বিশ্বাস
আদি বিষয়সমূহ সংৰক্ষণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে৷ এই সংগ্ৰহালয়ত
বিভিন্ন জনজাতিৰ জীৱনশৈলীৰ পূৰ্ণাংগ মডেল প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে, যাৰ জৰিয়তে জনজাতীয় থলুৱা
জ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ বিষয়ে দৰ্শকে সুস্পষ্ট ধাৰণা লাভ কৰে৷
উত্তৰ-পূৰ্ব ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত গুৱাহাটীত অৱস্থিত শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ
কলাক্ষেত্ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক সংগ্ৰহালয় আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ৷ ইয়াত অসমৰ বিভিন্ন
জনগোষ্ঠীৰ জীৱনশৈলী, বয়ন শিল্প, মৃৎশিল্প, মুখা শিল্প, নৃত্য-সংগীত, লোক-সংস্কৃতি আদি
বিষয়সমূহ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শন কৰা হয়৷ বিশেষকৈ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ পৰম্পৰাগত ঘৰসমূহৰ
প্ৰতিলিপি নিৰ্মাণ কৰি সেইবোৰৰ ভিতৰত ব্যৱহৃত সা-সামগ্ৰীসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে, যাৰ
জৰিয়তে থলুৱা স্থাপত্য জ্ঞান আৰু জীৱনশৈলী সংৰক্ষণ কৰা হৈছে৷
এই সংগ্ৰহালয়সমূহৰ কাম-কাজৰ পৰা আমি কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ
শিকিব পাৰোঁ—
(১) কেৱল বস্তু সংৰক্ষণে
যথেষ্ট নহয়; জ্ঞান, প্ৰযুক্তি আৰু জীৱনশৈলী সংৰক্ষণ কৰিব লাগিব৷
(২) সংগ্ৰহালয়ক সমাজৰ সৈতে জড়িত কৰি ৰাখিব লাগিব৷
(৩) শিল্পী আৰু অভিজ্ঞ ব্যক্তিসকলক সংগ্ৰহালয়ৰ সৈতে জড়িত কৰিব
লাগিব৷
(৪) কৰ্মশালা, প্ৰদৰ্শনী, প্ৰশিক্ষণ আদি ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে জ্ঞান
হস্তান্তৰ কৰিব লাগিব৷
(৫) দৃশ্য-শ্ৰাৱ্য মাধ্যমৰ জৰিয়তে নথিভুক্তকৰণ অতি জৰুৰী৷
সেয়েহে ক’ব পাৰি যে ভাৰতত
ইতিমধ্যে সামাজিক সংগ্ৰহালয়ৰ ধাৰণাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম চলি আছে৷
এই উদাহৰণসমূহৰ পৰা প্ৰেৰণা লৈ অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলতো সামাজিক সংগ্ৰহালয় স্থাপন কৰিব
পাৰি৷ বিশেষকৈ স্কুল, কলেজ, বিশ্ববিদ্যালয়, স্থানীয় সংগঠন আৰু ৰাইজৰ সহযোগিতাৰে যদি
অঞ্চলভিত্তিক সামাজিক সংগ্ৰহালয় স্থাপন কৰা যায়, তেন্তে পৰম্পৰাগত থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তি
সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ই এক শক্তিশালী পদক্ষেপ হ’ব৷ এইধৰণৰ সংগ্ৰহালয়সমূহে অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ মাজত এখন জ্ঞানৰ
সেঁতু হিচাপে কাম কৰিব৷
অসমৰ প্ৰসংগত থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰখন অতি চহকী৷ অসমৰ
ডাকৰ বচনসমূহ কেৱল সাহিত্যিক সম্পদ নহয়; ইয়াত কৃষি, বতৰ, সমাজ আৰু জীৱনৰ বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ
জ্ঞান নিহিত হৈ আছে৷ একেদৰে অসমৰ ভেষজ উদ্ভিদ আৰু লোক-চিকিৎসা পদ্ধতিত বহু বৈজ্ঞানিক
জ্ঞান লুকাই আছে৷ মৃৎশিল্প, বয়ন শিল্প, ধাতু শিল্প, কাঠ শিল্প, বাঁহ-বেত শিল্প, কৃষি
সঁজুলি, মাছ ধৰা সঁজুলি আদি বিষয়বোৰো থলুৱা প্ৰযুক্তিৰ অন্তৰ্গত৷ এইবোৰ জ্ঞান যদি আমি
এতিয়াই সংগ্ৰহ আৰু সংৰক্ষণ নকৰোঁ, তেন্তে আগন্তুক সময়ত এইবোৰ সম্পদ হেৰাই যাব পাৰে৷
সামাজিক সংগ্ৰহালয়ে এই ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন ধৰণে কাম কৰিব পাৰে৷
প্ৰথমতে, সংগ্ৰহালয়ে সমল সংগ্ৰহ কৰিব লাগিব৷ এই সমল কেৱল বস্তু নহয়; ইয়াত তথ্য, ফটো,
ভিডিঅ’, অডিঅ’, নক্সা, নথি-পত্ৰ আদি সকলো অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব৷ দ্বিতীয়তে, এই সমলবোৰ সু-পৰিকল্পিতভাৱে সংৰক্ষণ কৰিব লাগিব৷ তৃতীয়তে,
এই সমলবোৰ গৱেষণা আৰু অধ্যয়নৰ বাবে উপলব্ধ কৰিব লাগিব৷ চতুৰ্থতে, সংগ্ৰহালয়ে এই সমলবোৰ
প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে জনসাধাৰণৰ মাজলৈ লৈ যাব লাগিব৷
বিশেষকৈ পৰম্পৰাগত জ্ঞান সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত দৃশ্য-শ্ৰাৱ্য মাধ্যম
অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ৷ উদাহৰণস্বৰূপে, এজন অভিজ্ঞ বয়নশিল্পীয়ে কেনেকৈ তাঁত বাৰে, সেইটো
ভিডিঅ’ত ৰেকৰ্ড কৰি সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি৷ এজন ভেষজ চিকিৎসকে
কেনেকৈ ঔষধ প্ৰস্তুত কৰে, সেইটো নথিভুক্ত কৰিব পাৰি৷ এজন মৃৎশিল্পীয়ে কেনেকৈ মাটিৰ
পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰে, সেই প্ৰক্ৰিয়াটো ধৰি ৰাখিব পাৰি৷ এইধৰণৰ নথিভুক্তকৰণে আগন্তুক প্ৰজন্মক
এই জ্ঞান শিকিবলৈ সহায় কৰিব৷
সামাজিক সংগ্ৰহালয়ৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে সম্প্ৰদায়ৰ
অংশগ্ৰহণ৷ সংগ্ৰহালয় যদি সমাজৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ থাকে, তেন্তে সংগ্ৰহালয়ৰ উদ্দেশ্য
পূৰণ নহ’ব৷ সেইকাৰণে সংগ্ৰহালয়ে নিয়মীয়াকৈ কৰ্মশালা, প্ৰদৰ্শনী,
আলোচনা চক্ৰ, প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী আদি আয়োজন কৰিব লাগিব৷ ইয়াত বয়োজ্যেষ্ঠ অভিজ্ঞ ব্যক্তি,
শিল্পী, গৱেষক, ছাত্ৰ-ছাত্ৰী সকলোকে অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিব লাগিব৷ এইধৰণৰ কাৰ্যসূচীয়ে
জ্ঞান হস্তান্তৰত সহায় কৰে৷
বৰ্তমান সময়ত পৰম্পৰাগত থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত
বহুতো প্ৰত্যাহ্বান দেখা গৈছে৷ ঔদ্যোগিকৰণ, নগৰীকৰণ, আধুনিক জীৱনশৈলী, বজাৰ ব্যৱস্থাৰ
পৰিৱৰ্তন, পৃষ্ঠপোষকৰ অভাৱ আদি কাৰণত বহুতো পৰম্পৰাগত কলা-কৌশল বিলুপ্তিৰ পথত আগবাঢ়িছে৷
আগতে যিবোৰ সামগ্ৰী দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, এতিয়া সেইবোৰৰ ঠাইত কাৰখানাত
তৈয়াৰ কৰা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে৷ ফলত সেইবোৰ সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰা শিল্পীসকলৰ কাম
কমি গৈছে আৰু তেওঁলোকৰ জ্ঞানো লাহে লাহে হেৰাই গৈছে৷
এই পৰিস্থিতিত সামাজিক সংগ্ৰহালয়সমূহে সংৰক্ষণৰ উপৰিও পুনৰুজ্জীৱনৰ
দিশটোতো গুৰুত্ব দিব লাগিব৷ উদাহৰণস্বৰূপে, যদি কোনো অঞ্চলৰ মৃৎশিল্প বিলুপ্তিৰ পথত
থাকে, তেন্তে সংগ্ৰহালয়ে সেই শিল্পীসকলক লৈ কৰ্মশালাৰ আয়োজন কৰিব পাৰে, নতুন প্ৰজন্মক
প্ৰশিক্ষণ দিব পাৰে, সেই সামগ্ৰীৰ প্ৰদৰ্শনী আৰু বিক্ৰীৰ ব্যৱস্থা কৰিব পাৰে৷ এইধৰণৰ
পদক্ষেপে শিল্পটো পুনৰ জীৱন্ত হ’ব পাৰে৷
শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে সামাজিক সংগ্ৰহালয় স্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত অতি
গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে৷ প্ৰতিটো স্কুল, কলেজ বা বিশ্ববিদ্যালয়ে নিজৰ অঞ্চলৰ
ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু জ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ সমল সংগ্ৰহ কৰি এখন সৰু সংগ্ৰহালয় স্থাপন কৰিব
পাৰে৷ ইয়াত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে গৱেষণা কৰিব পাৰিব, প্ৰজেক্ট কৰিব পাৰিব, আৰু নিজৰ অঞ্চলৰ
ঐতিহ্যৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰিব৷ এইধৰণৰ সংগ্ৰহালয়ে শিক্ষাৰ সৈতে স্থানীয় ইতিহাস
আৰু সংস্কৃতিক সংযোগ স্থাপন কৰিব৷
নতুন শিক্ষানীতিতো সংগ্ৰহালয় শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা
হৈছে৷ এইটো এটা ইতিবাচক পদক্ষেপ৷ সংগ্ৰহালয় শিক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পাঠ্যপুথিৰ বাহিৰেও
বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে জ্ঞানৰ সংযোগ স্থাপন কৰাত সহায় কৰে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন ছাত্ৰই
কৃষি বিষয়ে পাঠ পঢ়ে আৰু সংগ্ৰহালয়ত পুৰণি কৃষি সঁজুলি দেখে, তেন্তে তেওঁ বিষয়টো অধিক
ভালদৰে বুজিব পাৰিব৷
শেষত ক’ব পাৰি যে পৰম্পৰাগত
থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তি সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সামাজিক সংগ্ৰহালয় এক অতি শক্তিশালী মাধ্যম৷
এই সংগ্ৰহালয়সমূহে কেৱল পুৰণি সামগ্ৰী সংৰক্ষণ নকৰে; ই সমাজৰ স্মৃতি, জ্ঞান আৰু পৰিচয়
সংৰক্ষণ কৰে৷ সমাজৰ মানুহৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ, শিক্ষানুষ্ঠানৰ সহযোগিতা, গৱেষকৰ আগ্ৰহ
আৰু চৰকাৰৰ পৃষ্ঠপোষকতা থাকিলে সামাজিক সংগ্ৰহালয়সমূহে আমাৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞান-প্ৰযুক্তি
সংৰক্ষণ আৰু প্ৰসাৰত এক নতুন দিশ উন্মোচন কৰিব পাৰিব৷
সেয়ে ক’ব পাৰি যে সামাজিক
সংগ্ৰহালয় স্থাপন আৰু উন্নয়ন কৰাটো কেৱল সাংস্কৃতিক কাম নহয়; ই এক সামাজিক আন্দোলন৷
এই আন্দোলনৰ জৰিয়তে আমি আমাৰ অতীতক সংৰক্ষণ কৰি ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে এক শক্তিশালী
জ্ঞানভাণ্ডাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰিম৷ পৰম্পৰাগত থলুৱা জ্ঞান-প্ৰযুক্তি সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত
সামাজিক সংগ্ৰহালয়ৰ ভূমিকা সেইকাৰণে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু সময়োপযোগী৷
